Skip to main content

Full text of "MSX Mozaik nummer 36"

See other formats 


aat an 


id a | ed H Mm LM) 

EERE HKH EH 

HH] HH 
ld 


ed | 

HH H 

x HH LH HHK 
0020002020,000; at baë 
an 





MSX MOZAIK 


096 


6067154 


HET COLLECTORS IEM 
DMIO.- BFR200 F10,- 





871 





DIGITAL KC 079-5229700 
Lisztrode 21 
2717 EW Zoetermeer 


INTERNE UITBREIDINGEN VOOR MSX-2 


256 KB intern in NMS 8220 (2chips 14256/80) f100,— 
256 KB intern in VG 8230 (2chips 14256/80) f150,— 
256 kB intern in VG 8235/00 (2chips 14256/80) f 75,— 
512 kBintern in VG 8235/00 (4chips 14256/80)  f175,— 
1024 kB intern in VG 8235/00 (2 chips 14400/70)  f275,— 
256 kBintern in VG 8235/20 (8 chips 1464/120) f100,— 
512 KBintern in VG 8235/20 (4chips 14256/80) f200,— 
1024 kKBintem in VG 8235/20 (2 chips 14400/70) f300,— 
256 kB intern in NMS 8245 (8 chips 1464/120) f100,— 
512 KB intern in NMS 8245 (4chips 14256/80) f200,— 
1024 kBintern in NMS 8245 (2 chips 14400/70) f300,— 


256 kB intern in NMS8250/55/80 (Bchips 1454/120) f 75,— 

512 kBintern in NMS8250/55/80 (4chips 14256/80) f175,— 
1024 kB intern in NMS8250/55/80 (2chips 14400/70) f225,— stunt 
2048 kBintern in NMS8250/55/80 (4chips 14400/70 f375,— stunt 


256 kBintem in F 500 (2 chips 14256/80) f100,— 
1024 kBintern in F 500 (2chips 14400/70) f300,— 
1024 kBintern in F 700 (8 chips 14256/80) f225,— stunt 
2048 kB intern in F 700 (4chips 14400/70 f375,— stunt 

256 kBintern in G 900 (2 chips 14256/80) f150,— 
1024 kBintern in G 900 (2 chips 14400/70) f325,— 


Interne uitbreidingen en reparaties alleen op afspraak. Door de snel 
stijgende prijs van geheugenchips en de beperkte voorraad geldt: 
PRIJSWIJZIGINGEN VOORBEHOUDEN. 


MSX DOS 2.22 intern, versie HPN in NMS 88250 /55 /80 


en F700 miniuitvoering, softwarematig inschakelbaar. f65, — 


6 maanden garantie op interne uitbreidingen 


REPA RATIES van (europese) MSX-2 computers 


Vervangen engine S-3527 of 1985, 3 maanden garantie f150,— 


MSX Mozaik Computer Magazine 36 
oktober /november / december 1993 


MSX Forever, It Was Only A Dream! 





redactioneel 


MSX Mozaik Computer Magazine 36 
oktober /november / december 1993 DS 


Lachen natuurlijk, deze kreet komt uit een van de laatste 
MSX Club Magazines. En als er1tets nòg pathetischer is dan 
dit citaat waarmee ik dit redactioneel begon, nou bel me 
dan, ik zit in Frankrijk. U zult het wel gemerkt hebben, 
Mozaik is dikker geworden, witter papier èn kleiner. Door 
onverstandig zaken doen, voornamelijk met de verkeerde 
mensen heb ik een financieel verlies geleden. Overigens 
niet op het gebied van computers, maar dat terzijde (zie: 
advertentie achterpagina). 

Hoewel de verkoop van Mozaik elk nummer beter gaat 
moet er nog steeds geld bij. De prijs zou minimaal f 2,50 
omhoog moeten. Een paar maanden terug kreeg ik een 
brief van de distributeur dat hij met onmiddellijke ingang 
van het contract afwilde. De lezers weten wel waarom, 
Mozaik komt te onregelmatig uit. Daar kunnen winkels, 
kiosken en de distributeur maar moeilijk aan wennen, 
overigens best begrijpelijk. Ik had dan ook op véler 
verzoek een planning gemaakt voor 93/94; elke laatste 
maand van het kwartaal één editie van MSX Mozaik. Dat 
was aangekondigd. Okey, leuk die planning, maar het gaat 
dus niet. Voornamelijk omdat al mijn geld in een zéér 
verliesgevend autoverhuurbedrijf zit. 

Met dit nummer gaat MSX Mozaik zijn derde periode in. 
Alleen voor abonnées! De losse verkoop kostte geld, de 
abonnementen speelden kiet. Ik hoop alleen dat de losse- 
nummer-kopers de weg weten te vinden naar het abon- 
nement. Dusals U ditnietleest had U maar een abonnement 
moeten nemen! 

Er zijn nog meer veranderingen; de pagina opmaak. Het 
was de bedoeling om alles electronisch te gaan doen. De 
software was er al, en de benodigde hardware is pas zeer 
recent geïnstaleerd. Nog één nummer zou op de oude 
manier worden gedaan om het omschakelen minder 
problematisch te laten verlopen. Maar omdat er toch 
omgeschakeld moest worden naar het nieuwe formaat 
hebben we de sprong in het diepe gewoon gemaakt. En 
zoals het er nu uitziet ben ik best tevreden. 





Happy Schwein Harold is niet op tijd klaargekomen. Wel 
zijn globaal de ideeën rond, maar het verhaal is nog niet af. 
Op het moment dat ik dit schrijf is het spel dat wèl op de 
diskette moet komen óók nog niet af. En voordat Stefan 
Boer van Stichting Sunrise weer boos gaat worden, het ligt 
in de bedoeling dat als dit blad wordt verzonden en te koop 
wordt aangeboden dat het dan wèl klaar is! Dus als U dit 
leest dan is het spel af. 

En dan nog een leuke annecdote, een tijdje terug kreeg ik 
een merkwaardig telefoontje van iemand van een een zéér 
bekende club, we zullen geen namen noemen omdat het 
Ivo Wubbels van MSX Engine was. Er waren diskettes 
nodig, en die werden, zoals gewoonlijk, besteld bij een 
Supply House in Rijssen; maar MSX Engine kreeg geen 
diskettes meer omdat er nog een rekening open stond van 
6000 stuks, bedrukt, geformatteerd en beschreven. Eerst 
de rekening betalen, dàn pas de volgende partij. Nou wist 
Ivo, oeps nou zeg ik toch een naam, van geen 6000 
diskettes die besteld waren, en ook niet van een rekening 
die nog open moest staan. Paniek in de tent, iemand had 
stiekum MSX Enginediskettes laten maken en de rekening 
niet betaald. Spionage, een streek van een concurrent; ik 
dacht direct aan Stefan B. (hoewel, die 1s daar te st… eh, te 
eerlijk voor), maar dat kon niet, Suppy House wilde er 
verder niets meerover zegggen, zelfs niet tegen Jane Bond! 
Maar het was in het midden van het land. Niet in Leusden, 
maar meer richting Harderwijk. Hetheeft 14dagen geduurd 
voordat ìk het door had dat het een vergissing moest zijn, 
MSX Engine en MSX Mozaik, hebben drie de zelfde 
letters aan het begin. En ik herinnerde mij plotseling dat er 
nog een rekeningetje open moest staan. En die rekening is 
op het moment dat ik dit schrijf nog níet betaald, maar op 
het moment dat U dit leest wèl. Anders ziter gewoon geen 
diskette bij MSX Mozaik! 





Geert van Sonthoven 
NB) de rekening is inmiddels betaald, het spel is niet af, we 
hebben maar iets gekocht. 
MSX Mozaik Computer Magazine 36 
4) oktober /november / december 1993 


DIGITAL KC ruimt op 
DIGITAL KC ruimt op 


Philips NMS 8280 f750,- 
Philips RS 232 interface NMS 1210 íf 75,- 
Philips Muis (nieuw) BC 3610 f 100,- 


L.v.m. prive omstandigheden is per 1 juli 1993 de produktie GESTAAKT 
van alle externe cartridges: 


DOS 2.22 FM-PAC stereo 


SLOTEXPANDER MEGAMAPPER 
(1024, 2048 en 4096 kB) 

De produktie van MSX DOS 2.22 en FM-PAC stereo wordt door MSX-club 

West Friesland overgenomen. 

De overige cartridges worden met korting aangeboden: 


1024 kB MEGAMAPPER 


klein model, werkt op 7 MHz (niet voor Sanyo Wavy 70 en Turbo R) 
normale prijs f300,— beurs prijs f275, — NU VOOR f250,— 


SLOTEXPANDER V3.1 
nieuwste versie, zonder voeding normale prijs f250, — 

NU VOOR f225, — 
MINIWARE modem 
(zonder software) versie MK modi NU VOOR f50, — 
Vervangen dubbelzijdige diskdrive: 
TEAC 235HF, zwart front f150,— 
MIT SUMI T359T3, ivoor front f125,— 


inbouwkosten incl. eventuele kabel of Eprom voor: f 25,— 
PHILIPS VG8230-8235-8245-8250/80 SONY F500-F700-G900 

Levering onder rembours, extra kosten f15,- of afhalen na telefonisch overleg. 
Digital KC, Lisztrode 21, 2717 EW Zoetermeer, 079 - 522970. 


MSX Mozaik Computer Magazine 36 
oktober / november / december 1993 


The GREAT Giana Sisters 


In Tilburg bracht Stichting Sunrise naast 
het eerste Nederlandse RPG, Pumpkin 
Adventure, nog een spel uit: the Great 
Giana Sisters. De Giana 
Sisters wordtgeleverdineen 
supergrote doos -misschien 
iets te groot- en met een 
mooie tekening. Achterop 
staat zoals bij elk Sunrise 
product de story (in ‘t 
Engels) die in de handlei- 
ding in het Nederlands 
vermeld staat. De hand- 
leiding trouwens is mooi 
verzorgd, meer dan dit heb 
je niet nodig. Het etiket 
bestaat uit vier kleuren, die 
menietecht aanstaan. Maar- 
goed dat kan aan mij liggen; een zwarte 
achtergrond had ik mooier gevonden. 
Genoeg erom heen gedraaid, laat ik eens 
met het spel beginnen. In het spel draait het 
allemaal om het volgende verhaal: In het 
jaar 1993-was hetnietaleerder-is Nintendo 
uitgegroeid tot de exploitant van com- 
puterspelletjes. Ieder kind wil zo gauw als 
ie van school komt niet anders dan Mario 
doen, Mario geeft kinderen weer zin (deze 
laatste twee woorden mag je aan elkaar 
zetten, als je wil) om te leven. Nintendo 
heeft echter niet goed op zijn spulletjes 


G) 


MSX Mozaik Computer Magazine 36 
oktober /november / december 1993 


gepastende chips vormen een snood plan… 
Giana is net zoals mij (nvdr: ik) ook 
ramverslaafd aan haar Nintendo en speelt 





wel een halve dag, pas als haar moeder haar 
roept om te gaan slapen stopt ze ermee. 
Giana was dan altijd zeer moe en liet haar 
Nintendo per ongeluk aan staan. 


Hans Kazàn! 


Midden in de nacht ontploft de Nintendo 
(nee, geen aanslag van de IRA) en staateen 
vent met de naam Druacan voor Giana. 
Natuurlijk herinnert Giana zich dat dat de 
verschrikkelijke tovenaar uit Mario 5 is, 
wat zede vorige avond had liggente spelen. 
Druacan schreeuwt uit dat haar laatste spel 
gespeeld zal worden en haar televisie- 
scherm veranderd in een blauwe kolkende 
massa, met een zwart gat in het midden. 
Met een enorme kracht trok de televisie 
Giana op zich toe en Giana verdween in het 


9, 





zwarte gat. Giana is ondertussen al 
bezweken door het verzet tegen deze 
magische krachten van Druacan. Als ze 
weer bij bewustzijn raakt is ze in een geheel 
andere wereld waar allerlei wezens 
ronddolen. Plotseling schelt de stem van 
Druacan door de lucht: “Dit is altijd wat je 
gewenst hebt, niet? Nu kun je voor je drie 
levens vechten en een continue optie zit 
niet in mijn spelletjes!” Giana springt op 
valt Druacan aan alsof het Hans Kazàn 
was, maar tevergeefs, ze springt dwars 
door hem heen ('n oude truc van Hans). 
(nvdr: Hans Kazàn is een bekende 
Nederlander) "laeve kleine Giana, ben je 
dan vergeten dat jeme alleen 
kan vernietigen door de 
Diamond Of Souls te 
vinden, waarin alle verloren 
kinderzieltjes van Nintendo 
spelerszitten! Veel plezier!” 
ishetantwoordvan Druacan. 
Giana loopt verdrietig over 
het gras en realiseert zich 
goed dat dit het laatste 
gevecht zal zijn; het is 
alles of niks! 


Electrocutie! 


Tot zover de sprookjes voor het slapen 
gaan, nu dan eindelijk het eigenlijke spel. 
De disk start op met het rijzende zonnetje 
van Sunrise, dat iedereen nou ook wel kent. 
Na een poos verschijnt het introscherm 
gecombineerd meteen FM-PAC/ Muziek- 
module muziekje. Naeen druk op de spatie 


MSX Mozaik Computer Magazine 36 
oktober / november / december 1993 


kom je in het spel en meteen valt op dat 
buiten het verhaal ook nog het spel 
gebaseerd is op Mario. De bedoeling is om 
32 stages te doorstaan en de Diamond Of 
Souls te pakken. Waarvoor de titel “Giana 
Sisters” geldt weet ik nog altijd niet; ik heb 
er pas één van de twee gezien! 


Wario & Mario 

Net zoals in Mario is het de bedoeling bij 
het eindpoortje binnen de gegeven tijd te 
komen. Natuurlijk proberen hierbij 


afgronden, vuurtjes, pinnen en allerlei 
beestjes je dit te verhinderen. In de stages 


kun je jezelf 


versterken door 





bliksemschichten te vangen die uit 
sterblokken komen vallen (tenminste als 
je tegen zo'n blok aanspringt). Na de 
eerste keer wordt het arme meisje Giana 
geëlektrocuteerd en haar hele mooie kapsel 
wordt hierbij vermorzeld. Dat kapsel is dan 
wel ergens goed voor: je kunt stenen kapot 


0 





springen met je haren! Naeen tweede portie 
kun je schieten en dat is wel handig tegen 
de hinderende vijanden. Na een derde 





voorraad zijn je kogels zo dat ze door het 
heleschermblijvenkaatsentotdatzeiemand 
geraakt hebben. Deze vijanden moet je af 
en toe wel afschieten, want zo gauw je er 
één aanraakt ben je één van je kostbare drie 
levens kwijt! Als je tijd op is ook trouwens. 
Het spel is opgebouwd uit twee stages die 


meestal om en om voorkomen: een 
“openlucht” stage en een grotten-stage. 
Bonusstages zijn er natuurlijk ook, alleen 
vind ik ze wel erg opvallen; een blinde zou 
ze bijna kunnen vinden, bij wijze van 
spreken. Daarbij komt ook nog dat ik -tot 
nu toe- steeds dezelfde bonusstages 
tegenkom, er zit totaal geen verschil in. 
Warps ontbreken gelukkig ook niet, en op 
die manier kun je je ver het spel in werken 
zonder veel te doen en dat is altijd wel 
handig. De vijanden, daar heb ik het nog 


niet over gehad. In het begin zijn dit alleen 
nog maar schilpadden en blobjes; kleine, 
bruine, ingedeukte wezentjes. Deze kun je 
dan ook afschieten. Laterop 
in het spel echter komen er 
ook nog zat wezens voor die 
je niet kunt afschieten, maar 
moet ontwijken en dat is al 
eenstuk moeilijker. Variatie 
is er genoeg in de monsters. 
Als je dan eindelijk je drie 
levens kwijtbent -ik ben tot 
level 17 gekomen- kun je je 
score op disk saven, 
tenminste als je natuurlijk 
ook in de Hall Of Fame 
terechtkomt. Dat is altijd 
wel leuk, zokun je tenminste 
ook zien of je jezelf verbeterd hebt. 


Conclusie: 


Giana Sisters is een leuk spel en vooral 
verslavend. Misschienkomtditwel doordat 
het zo veel op Mario lijkt. De graphics zijn 
niet zo goed; een soort MSX 1+. Maar dat 
valt niet zo op, je kuurt je er niet zo snel 
eraan. De muziek is gemaakt door 
Moonsoft, dus goed. Er zijn niet veel 
muziekjes, maar je wordt degene die er zijn 
niet snel moe. Kortom een vette aanrader, 
vooral als je nu al zit te genieten van Mario 
op je (S)NES. 

Koen Dols 
* Verkrijgbaar bij Suchting Sunrise. 


MSX Mozaik Computer Magazine 36 
oktober /november / december 1993 





MK SCSl-interface 


werkt niet met IBM SCSI harddisk samen. 





De Small Computer Systems Interface 
(SCSI) is meer dan alleeneen interface. Het 
omvattevenseenprotocol vooreennetwerk 
bestaande uit meerdere apparaten. Om te 


voorkomen dat meerdere van deze 
aangesloten apparaten gelijktijdig een 
oproep maken en daardoor met elkaar in 
conflict komen (network-collision) wordt 
aan elk aangesloten apparaat een uniek 
adres gegeven. 


Voorrang 


De in het protocol opgenomen hierarchie 
zorgt ervoor dat een lager adres altijd 





waarschuwing 


voorrang heeft op een hoger adres. SCSI 
bestaat zowel ineen 3-bits, voor 8 adressen 
of apparaten, alseen 4-bits uitvoering, voor 
16 adressen of apparaten. De 4-bits uit- 
voering kan zonder meer gebruikt worden 
in een 3-bits net, mits het ingestelde adres 
niet boven 7 komt. De door MK geleverde 
SCSl-interface heeft een 3-bits adres 
structuur en kan daarom toegepast worden 
in een SCSI netwerk van 8 mogelijke 
adressen. En wanneer slechts twee SCSI- 
apparaten met elkaar worden gekoppeld, 
dan heeft de MK SCSI -interface in de com- 
puter adres 7 en moet de hard-disk het 
laagste adres, dus O, krijgen. 


Nietus 


De door MSX Club Gouda geleverde IBM 
SCSI harddisk is niet instelbaar op een 
adres, maar reageert zowel op adres 0, 1, 2 
als 3. Hierdoor is deze harddisk beslist niet 
toepasbaar op elk systeem! 


Wellus 


De laatste versie van de SCSI -interface van 
de Suchting MSX Actief Kampen, kent 
eveneens adressen. Dit is echter niet de 
versie die MSX Club Gouda nog verkoopt 
want deze versie kent geen adressen en 
werkt daardoor niet samen met de MK 
SCSl-interface. Onnodig te zeggen dat de 
door MSX Club Gouda geleverde versie 
MAK SCS I-interface wèl samenwerkt met 
de door deze club geleverde IBM SCSI 
harddisk. 

Kees Folst 





MSX Mozaik Computer Magazine 36 
oktober /november / december 1993 


0, 


Redt de Eentjes! 


Het gebeurt niet vaak dat wij de lezers van 
MSX Mozaik oproepen tot actie! Maar dit 
keer is het wel heel erg. Watis het geval; in 
een paar plaatsen in Nederland worden 
Eentjes te koop gevraagd. De argeloze 
verkopers weten niet dat deze Eentjes voor 





een heel ander doel worden gebruikt dan 
men mag verwachten. Met een gloeiend 
hete soldeerbout wordt het belangrijkste 
onderdeel van het Eentje verwijderd om dit 
vervolgens in een defect geraakt MSX- 
2’ tje te monteren. Dat dit MSX-2’ tje kapot 
is gegaanis te wijten aan nonchelant gedrag 
van de 2-bezitter. 





actie-oproep 


MSX Is Zwaar Ziek! 


Dat het Eentje deze onvrijwillige orgaan- 
donatie niet overleeft moet duidelijk zijn. 
En dit voorgoed uitschakelen van Eentjes 
moet een halt worden toegeroepen. De 
eigenaren van 2'tjes moeten maar tegen 
duur geld een nieuw onderdeel laten komen 
uithetverre Eindhoven. Eigenschuld,dikke 
bult! Een MSX-2 gaat doorgaans alleen 
kapot als men er onvoorzichtig mee 
omspringt. Bijvoorbeeld als de computer 
aanstaatdantochnogprobereneencartridge 
in het slot steken, of er uit te halen. Ook 
komt het voor dat als men statisch geladen 
is, op een nylon tapijt en met een droge 
lucht, en men raakt de joystick aansluiting 
aan dat de MSX-Engine het begeeft. 


Strenger Straffen! 


In Eindhoven vraagt men, deels voor straf 
natuurlijk, voor een dergelijk onderdeel 
een prijs van rond de f 130,- en dat is dan 
exclusief montage. De repartie-kosten 
kunnen hierdoor wel oplopen tot f200,- tot 
f250,-. Dat niet elke reparateur de gewone 
prijs wil betalen is een feit. Dan worden 
onschuldige MSX computertjes gekocht, 
vaak met software en randapparatuur. De 
MSX Engine wordt er dan uitgehaald en de 
rest wordt vaak met een smerige woeker- 
winst verkocht. De straf die Philips bedacht 
voor onzorgvuldige computer-eigenaars is 
eigenlijk nog veel te licht, maar wat moet 
men als stokslagen en de schandpaal niet 
meer acceptabel zijn. 


iSX Mozaik Computer Magazine 56 
oktober /november / december 1993 





Gebruiker Is De Dupe! 


De klant met de kapotte MSX-2 betaalt 
vervolgens gewoon voor de tweede-hands 
MSX Engine èn de reparatie. Dat door deze 
handelswijze het totale aantal MSX’ en in 
Nederlandzienderogendaaltmoetduidelijk 
zijn. Bijeen groothandelinDuitslandkosten 
diverse types MSX Engines, als deze in 
aantallen worden gekocht, slechts rond de 
DM30,-. Het lijkt mij stug dat de een- 
voudigste MSX Engine die in ondermeer 
Philips apparatuur wordt gebruikt wel vier 
keer duurder zou moeten zijn dan bij de 
groothandel. 


Porsche 911 


Wellicht zou het nuttig zijn geweest als er 
iets minder dure magazijnen in Eindhoven 
waren nedergezet. Maar wie ben ik dat ik 
daar over kan oordelen, een ontslagen ex— 
directeur van een gesloten vestiging rijdt 
doorgaans in een auto die meer kost dan 
men in vijf jaar tijd met eerlijk werken kan 
verdienen,duskennelijk zie ik het verkeerd. 


MSX Mozaik Computer Magazine 36 
oktober / november / december 1993 


Moord! Brand, Bel 911 
Deze moord op Eentjes moet een halt 


worden toegeroepen. Vooraanstaande 
figuren wit de MSX-wereld dienen voor- 
aan te lopen om dit onrecht te bestrijden. 
Denk hierbij aan een Loek van Kooten: 
“Handen af van de MSX-Engine!”, een 
AJMO Witkop (nvdr: voormalig uitgever 
MCM): “MaakpatévanEendenschenders!” 
Een protestmars is natuurlijk uitgesloten, 
wantwaar wonendieschavuitendie Eentjes 
offeren? Een “kettingbrief” naar alle 
MSX'ers om te waarschuwen behoort tot 
de mogelijkheden, of tekeningen van 
snoodaards die Fentjes aan stukken rijten 
in Demo's. De anti-groeten aan MSX- 
slopers, of als men de telefoon oppakt eerst 
heel hard “K wààk! "teroepen. Demogelijk- 
heden zijn legio. En de leukste uiting die 
we op de redactie van MSX Mozaik te zien 
krijgen wordt beloond met een Eentje of 
een Eendje. 

Geert van Sonthove 
Stuur Uw reacties en MSX eentjes naar de 
Mozaik redactie, t.a.v. Het Eenden Asiel. 


OQ, 


COPY “NINTENDO.*” TO “A: 


De softwaremarkt voor Sega en vooral 
Nintendo spelcomputers is gouden han- 
del: een grote potentiële markt van vooral 
jonge afnemers en de car- 

tridges zijn niet of nau- / 


welijks te kopiëren. Althans 
tot voor kort, want met de 
intrede van de Super , 
Famicom cq. SNES cq. 
Super Nintendo deed ook de 


massa-productie van de 
ROM-kopiëerder zijn in- 
trede. Brenda Irasnee ging 
voor MSX Mozaik op 
onderzoek. 


There is NO Law 


De ROM-kopiëerders (Voortaan RC) zijn 
verkrijgbaar onder verschillende namen en 
merken van verschillende fabrikanten. De 
bekendsten zijn de Magicom, de Procom 
en de Pro Fighter. Allen worden standaard 
met een high density diskdrive geleverd. 
De RC wordt in de cartridgepoort van de 
console gestoken. Bovenop de RC zit weer 
een cartridgepoort, hier kan een cartridge 
in worden gestoken. (Meestal is dat zelfs 
verplicht om een juiste werking te 
garanderen.) Is alles aangesloten en zet 
men de Nintendo aan (voor de Sega 
modellen geldt vrijwel hetzelfde), dan 
verschijnt er in plaats van het ingestoken 
spel een menu in de Engelse taal. Dit menu 
biedt o.a. de volgende mogelijkheden: 
Starten van een spel vanaf disk, kopiëren 
van een cartridge naar disk, formatteren 


(2) 


MSX Mozaik Computer Magazine 36 
oktober / november / december 1993 


van een diskette en loaden cq. saven van de 
savings in de S-RAM, alweer van dan wel 
naar disk. 


à 
SV Muy 
% Mies Sel À 4 





Evil Surrounds Us 


Kopiëren van een spel op cartridge was nog 
nooit zo makkelijk, men neemt een 
cartridge, steekt die in een RC, selecteert 
met de joypad “Copy Cartridge” et voila, 
presto in een mum van tijd staat het spel op 
diskette. Vervolgens kan het spel weer 
worden ingeladen, en het werkt! De 
cartridges op de Super Nintendo zijn vier, 
acht, tien, twaalf of zestien Megabit groot. 
Als men dit omrekent dan blijkt dat er 
maximaal elf Megabit op een high density 
diskette past. Praktisch bekeken blijft er 
dan altijd een of drie Megabit ruimte over. 
De mensen achter de RC’ s zagen dit ook en 
zij zijn misschien niet helemaal eerlijk 
bezig, maar dom zijn zenietwant ze hebben 


9, 








een manier bedacht om high density dis- 
kettes op 1,6 MB te kunnen formatteren; 12 
Megabits. Dit blijkt in de praktijk ideaal. 





Savings 


Bij veel Super Nintendo spelen is het 
mogelijk om je speelstand te bewaren, met 
andere woorden: “Er zit S-RAM in.” Dat 
hebben de fabrikanten dus ook in hun RC’ s 
ingebouwd ,de Pro Fighter heeft zelfs 256K 
S-RAM aan boord. 


Orbital Distance 


Deze machines zijn natuurlijk in de eerste 
plaats bedoeld voor het illegaal kopiëren 
van software maar ze hebben ook eenlegale 
practische toepassing. Als er S-RAM in 
een spel zit dan kun je meestal maar drie 
savings bewaren, met zo’n machine op je 
Super Nintendo is dat aantal alleen 


MSX Mozaik Computer Magazine 36 
oktober / november / december 1993 


gelimiteerd door het aantal diskettes in de 
bak. Maar bovendien gaat de batterij die de 
S-RAM van stroom voorziet “slechts” vijf 
jaar mee. Na die tijd ben je 
dus alles kwijt en kun je je 
dure cartridge gevoeglijk 
weggooien omdat je toch 
niet meer kunt saven. De RC 
heeft zulke problemen niet 
omdat het S-RAM in deze 
machines zijn stroom van 
het lichtnet betrekt en je de 
savings ook naar diskette 
kunt saven. 


Zelfs Bandai 


Maar legaal of niet, de RC’s 
zijn aan een grote opmars bezig binnen het 
kopieercircuit en daarbuiten, want ook 
sommige winkels gebruiken ze om nieuwe 
software te showen die ze nog niet of- 
ficieel binnen hebben. Ja, zelfs Nintendo 
Nederland (Bandai) gebruikte ze tijdens de 
Firato. Dat er grote aantallen van worden 
afgenomen blijkt ook uit de prijzen die 
degenen die de RC’s importeren ervoor 
vragen, die zijn namelijk in een jaar tijd 
50% gedaald. Niet iedereen is zo te spreken 
over de nieuwe rage in console-land. Zo 
sprak ik laatst een Rotterdamse importeur 
die toen iemand hem vroeg of hij nog een 
“Magicom "te koop had, zei: “Ga weg zeg, 
mijn hele handel gaat naar de kl**te door 
die tyfusdingen.” Waarvan akte. (nvdr: zeg 
Breda, “kloten” schrijf je met één o!) 
Inmiddels is de betreffende man, die om 


©, 


begrijpelijke redenen anoniem wenst te 


blijven, ook gestopt met de import van 
Super Nintendo spelen. Dit is echter na- 
tuurlijk geen op zichzelf 
staande zaak want vrijwel 
alle grijze importeurs die 
zien nu opeens dat ze met 
grote voorraden cartridges 
blijven zitten die ze aan de 
straatstenen niet meer kwijt 
kunnen. 


Burn Cali Weed 


Zoals de zaken er nu voor 
staan lijkt heter wel op alsof 
de SuperNintendode Amiga 
van de jaren negentig gaat 
worden, als hij dat al niet is. Immers alle 
grote en bekende Amiga krakers 
verspreiden gekopieerde Super Nintendo 
software op hun eigen BBS’ en. Meestal zit 
daar dan ook al een trainer bij om de 
““Amigalook helemaal compleettemaken. 
Het is nu zelfs zo dat de software al in het 
kopieercircuit de ronde doet voordat de 
spelen officieel zijn uitgebracht. Zo had 
een RC bezitter te melden: “Als in de 
Amerikaanse bladen staat dat een spel in 
augustus uit gaat komen dan hebben wij 
het al uit in mei.” Ook zijn er, net als dat bij 
de Amiga het geval was, diverse pré- 
productie versies in het circuit aanwezig. 
Ommaareen voorbeeldtenoemen: “Jimmy 
Connors Pro Tennis Tour” van Blue Byte 
werd in de bladen besproken als een 
langzaam spel, wat de recensenten 


MSX Mozaik Computer Magazine 36 
oktober / november / december 1993 


jammer vonden omdat de versie die zij 
een paar maanden daarvoor hadden 
gezien veel sneller was. Die snelle versie 





is dan ook al maanden te vinden op alle 
grote krakers BBS' en. 


Acht kanalen PCM 


De eerste mega-demo's beginnen nu zelfs 
al binnen te druppelen vanuit Amerika. In 
een van deze demo!’ s spelen de makers met 
de befaamde MODE 7 effecten en de acht 
kanaals stereo PCM soundchip. Onder 
andere zie je een draaiende, sinus-wavende 
en roterende kubus in het beeld. In die 
kubus loopt Mario diedus rustig meedraait, 
roteert en sinus-waved. Erg mooi allemaal. 


Respect is Due 


Deeerste problemen voor de makers vande 
RC’s ontstonden toen sommige software- 


©/ 





huizen tegen de grenzen van wat mogelijk 
is met de Super Nintendo aanliepen, en zelf 
chips gingen ontwikkelen en die in de 


Tete 


REVERLV His 
Germ ns 





cartridges gingen plaatsen (Denk aan 
Exhaust Heat 2 & Super Mario Kart.) Als 
zulke softwarewerd gekopieerddan werkte 
die natuurlijk niet. Maar mensen die niet 
voor software willen betalen zijn niet voor 
een gat te vangen, de in de desbetreffende 
cartridge aanwezige extra chips werden 
nagemaakt en vervolgens weer goedkoop 
in een cartridge gestoken. Nu hoef je al- 
leen die chip maar in je catridge slot te 
steken en de software die eerst niet wilde 
wil nu wel. Ook als ze alleen voor een kopje 
koffie binnenkwam. 

Brenda lrasnee 


MSX Mozaik Computer Magazine 36 
oktober /november / december 1993 


NIEUWS TELEX: dit is de laatste 
kolom die wordt gevuld voordat 
MSK Mozaik Computer Magazine 
36 naar de drukker gaat, *** 
Er ís te weinlg ruimte voor de 
Agenda, de rest houdt U nog te 


goed, *** Verder zijn er nog 
tien pagina's waar geen ruimte 
voor is, We gaan proberen 
iets op disk te doen. *** De 
nsx Mozaik Grote Muziek 
Componeer en Programmeer 
Wedstrijd is gewonnen door 
A.J. Vonk met Just Belax. 


(één stem verschil met nr 2!) 
KEK De Alternatieve Program- 
meerwedstrijd is gewonnen door 
Alex lulms, De winnende 
inzending staat (nog) niet op 
de MSX Mozaik Diskette *** Er 
ligt nog zoveel kopij dat we 
dit jaar nóg wel een HSH 
Mozaik kunnen uitbrengen. Dat 
wordt dan het juti/augustus/ 
september nummer want dat had 
U nog te goed *** ASCII Japan 
zou gestopt zijn met MSX K*% 


De supernieuwe 300 CD 
spelconsole blijkt niet 
helemaal wat het zou moeten 
zijn, bijna geen enkele 
fabrikant kan nog lets laten 
zien *** Enkelzijdige disk 


gebrulkers kunnen de DS Mozaik 
diskette zelf kopiëren naar 
twee SS-disks, Mag ook op een 
PC … MSX Mozaik wordt 
overigens nog steeds níet op 
een PC gemaakt, En dat willen 
we zo houden ook *** Hierbij 
wil ik iedereen oproepen 
abonnee te worden. *** Het 
tetefoonnummer van de redactie 
is: 83410-38588 Het algemene 
fax-nunmer is: 83418-26817. 
Het is nu 4.88 uur ‘snachts en 
ik heb geen inspiratie meer! 


(5) 





De MSX Slot-expanders! 


: Â 
tit 


Wat is een MSX slot-expander en waar 
hebben wij het voor nodig? Deze vraag 
doet mij denken aan een grapje van wijlen 
Wim Kan, “hoe kan ik vermageren en waar 
laat ik mijn auto?” Dàt probleem is dus 
opgelost want het autorijden is inmiddels 
zo duur geworden dat niemand nog een 
overgewicht kan betalen. Over naar de orde 
van de dag. 


Een MSX slot-expander maakt van één slot 
vier sloten, de slot-expander kan worden 
gebruikt als men meer dan twee cartridges 
tegelijk wil gebruiken. Hetis zoeenvoudig, 
in een van de twee vrije slots steekt men een 
MSX slot-expander, dan zijn er vijf vrije 
slots totaal. Met 1 MB RAM geheugen, de 
SCSI-Winchester, MSX-DOS 2 en MSX- 
Audio & FM-PAC zitmen voor hetmoment 
ruim genoeg. Maar het probleem van een 
slot-expander is om er aan te komen. 





lot-expander 


MSX Mozaik Computer Magazine 36 
oktober / november / december 1993 


Moonblaster 


Iedereen heeft wel een paar cartridges die 
hij/zij tegelijk in de computer wil hebben, 
FM-PAC èn MSX-Audio voor de stereo 
Moonblaster. MSX-DOS 2 met nòg een 
memory-mapper als RAM-disk. Maar als 
stereo Moonblaster muziek onder MSX- 
DOS 2 zou moeten draaien dan is er een 
probleem! Bij wijze van spreken dan. 


Geen Massa Product 


Deeerste MSX slot-expander die in Europa 
te koop was kwam uit België. Een 
Belgische slot-expander dus. Nu moet ik 
diplomatiek zijn, het ding werkte namelijk 
niet, er zaten schakelaars op om tussen één 
van de acht sloten te kunnen schakelen. 
Het bedrijf dat het op de markt bracht was 
van een Hagenaar (een inwoner van 's- 
Gravenhage, de hoofdstad van Nederland). 
Dus ik kan zonder beledigend te worden 
gewoon zeggen dat het een k*t-ding was. 
Overigens Elektuur heeft ook eens een slot- 
expander ontworpen, heel leuk maar het 
werkte dus óók niet volgens de MSX norm! 
Als U zo'n ding ergens tegenkomt, loop er 
met een boog omheen, ze werken niet. Ze 
zijn duidelijk te herkennen; ze hebben acht 
sloten in plaats van vier! 


Absoluut Uitverkocht 


DeeersteMSXslot-expanderdiewèlwerkte 
en gewoon te koop was kwam van NEOS 
uitJapan. Integenstellingtotandere Japanse 


/ 


apparatuur was het duidelijk dat de NEOS 
MSX slot-expander geen massa product 
was. De bovenzijde was van metaal en door 
de gleuven voor de cartridges kon men de 
print met onderdelen zien zitten. Er zijn in 
Nederland maar enkele stuks van de NEOS 
MSX slot-expander verkocht, daarna was 
er absoluut niet meer aan te komen. Nu 
heeft iedereen spijt, alles moet tegelijk in 
de MSX computer,en men heeft maar twee 
sloten! Eerst wilden de MSX’ ers geen slot- 
expanderendaarnawasernietaantekomen. 
Omtochmeerderedingentegelijktekunnen 
gebruiken verzon men de vreemdste 
combinaties, zoals een SCC-cartridge mèt 
MSX-DOS 2.20 ingebouwd, of men stopte 
middels de vreemdste verloopstekkers de 
MSX modem in het zèlfde slot als de 
geheugenuitbreiding. 


Het Sloten-tekort 


Zonder MSX slot-expander en met een 
steeds groeiend aantal cartridges en 
uitbreidingen wordt het probleem steeds 
neipender. Bij ASCII in Japan had men 
reeds MSX-DOS 2 gemaakt met intern 
een slot-expander. In een primair slot had 
men dan plotseling extra een 768 kB 
memory mapper, een volledige uitge- 
breide Kanji-ROM met JIS 1,2 en 3 plus 
een complete internationale character-set 
inclusief grieks & romeins en de nieuwe 
disk-BASIC. Echter als de zelfde cartridge 
in een secundair-slot werd gestopt dan zag 
de computer alléén MSX-DOS 2. Als dit 
algemeen bekend was geweest dan had 


MSX Mozaik Computer Magazine 36 
oktober /november / december 1993 


toch nooit iemand een illegale kopie van 
MSX-DOS 2.20 van HSH gekocht. Het 
origineel van MSX-DOS 2 van ASCII had 
zeer veel voordelen, maar het origineel is 
nooit in Europa te koop aangeboden. 


De Digital KC Expander 


De slot-expander van Digital KC is een 
verbetering van de MK slot-expander. Op 
de volgende pagina's staat een uitvoerig 
verslag over het ontwikkelen van de MK / 
Digital KC MSX slot-expander. 


De Test 


De MSX slot-expander kwam in een mooie 
witte doos, handleiding opzij geknikkerd 
en expander aangesloten, cartridge er in, 
computer aan, en het werkt. Klaar. Nog 
een cartridge er in, werkt ook, klaar. En 
vervolgens nòg een cartridge erbij, het 
beeld van de computer begint te golven, 
een teken van dat de voeding van de 
computer op zijn teentjes loopt! Daar ben 
ik dus mooi klaar mee! 


De reden 


In de Ontwikkel Story op de volgende 
bladzijdes zult U lezen waarom de 
aansluiting voor een losse extra voeding is 
verwijderd, toch wel jammer dat ik nu niet 
vier stroom-vreters in de slot-expander kan 
proppen, bijvoorbeeld vier 4MB, of vier 
Music Modules. 

Steven Vanhetgoor 


@) 


De Ontwikkel Story 


Het basisidee van deze MSX slot-expander 
is afkomstig van R. Stevens van MSX 
Gebruikersgroep Tilburg en werd al in april 
1991 op de Internationale MSX Beurs te 
Tilburg gedemon streerd. MK-computers 
heeft die dag de rechten op deze slot- 
expander gekocht. 
Er mankeerden ech- 
ter twee zaken aan 
de eerste versie van 
de slot-expander. 

l: Werkte niet goed 
met _ interactieve 
cartridges (lezen en 
schrijven) door een 
verkeerde _imple- 
mentatie van de 
signalen busdir en 
extint. 

2. De overbrugbare 
afstand (kabel- 
lengte) was slechts 
20 cm. 

In juni 1991 is door R. Stevens een versie 
met SMD componenten getekend, welke 
de voornoemde twee bezwaren niet meer 
zou bezitten. Echter deze versie V2.0 was 
een “papieren versie”, er was nooit een 
werkend prototype van gemaakt. Eind juli 
1991 dumpte MK (=Martin Kruit) de 
printen, alle onderdelen en een component 
opstelling bij mij, met de woorden “zet 
deze 25 stuks effe in mekaar”. Dat “effe” 
viel tegen, want ze werkten niet ten gevolge 
van een paar ontwerpslordigheidjes. Nadat 
deze opgelost waren bleek de maximale 
kabellengte slechts 10 cm. te bedragen. Het 





MSX Mozaik Computer Magazine 36 
oktober /november / december 1993 


door Kees Folst 


kostte de hele maand augustus om hiervan 
de oorzaken te achterhalen en de bestaande 
printen op zo’ n eenvoudig mogelijke wijze 
te modificeren. Nou, eenvoudig? Het ging 
om tientallen wijzigingen. Deze 25 stuks 
V2.0 zijn op de beurs te Zandvoort 1991 
verkocht. 

Met de inmiddels 
opgedane kennis 
heb ik in de periode 
november 1991 / 
januari 1992 voor 
MK een nieuwe 


versie V3.0 ge- 
maakt, met een 
kabellengte van 


BE /Secm. Ook hierin 
zat echter nog een 


probleem, bij 
gebruik van de 
externe voeding 
bleek de combi- 


natie zeer gevoelig 
voor lichtnet-storingen. 
Na het stoppen van MK is door mij nog een 
versie V3.1 uitgegeven (mei 1993), waarin 
de mini-dipswitches vervangen zijn door 
losse schakelaars, en een omscha- 
kelmogelijkheid naar simpele verlengkaart 
L.p.v. slot-expander, dit naar een idee van 
Jan van der Meer (nvdr: bekend van het 
Noorderbaken uit MCCM). 
Tevens is de externe voedingsaansluiting 
verwijderd en de printdikte aangepast om 
doorbuiging te voorkomen, tot slot is de 
cartridgekaartvangoudcontactenvoorzien. 


</ 





Werking Slot-expander 


De slot-expander bestaat uit twee printen, 
de cartridge-kaart, welke in het slot van de 
computer wordt geplaatst, en de sloten- 
kaart, waarop de geëxpandeerde sloten zijn 
geplaatst en waarin 
maximaal vier 
cartridges in kunnen 
worden geplaatst. 
Quawerking bestaat 
eenslot-expanderuit 
twee fundamentele 
delen: 

lt: De verlengkaart, 
met een aantal buf- 
fers, die de slot- 
signalen met vol- 


doende energie 
kunnen trans- 
porteren. 


2: De expander- 
logica, die het 
slotselect-signaal over de vier sub-sloten 
verdeelt volgens de slot-initialisatie-tabel. 
Met uitgeschakelde expander-logica wordt 
de slot-expander een simpele verlengkabel 
voor het primasre slot. 


Buffers 


Een kabel heeft zowel capaciteit als 
zelfinductie, waardoor snelle spannings- 
veranderingen verminktworden. (nvdr: met 
capaciteit wordt hier de condensator- 
werking bedoeld.) Bij toenemende lengte 
van de kabel worden deze capaciteit en 


MSX Mozaik Computer Magazine 36 
oktober / november / december 1993 





zelfinductie ook groter, en dus ook de ver- 
minking. Een manier om deze verminking 
tegen te gaan is afsluiting van de signalen 
aan heteind van de kabel met laag-Ohmige 
weerstanden. Hierdoor wordt de invloed 
van capaciteit en zelfinductie gedempt. De 
dan optredende 
grotere stroom moet 
geleverd worden 
door geschikte 
buffers, waarvoor 
het type 74LS541 is 
gekozen. Bij de 
signalen op de 
databus en wait - 
} extint - busdir kan 
dit met op deze 
manier. De databus 
isbi-directioneel het 
buffer-IC 74LS245 
wordt daarom aan 
beide zijden van de 
kabelmetdedubbele 
weerstands-waardeaf gesloten aaneenzijde 
naar +5V en aan de andere zijde naar aarde. 
Dit om zowel bij lezen als schrijven op de 
buseenzogeringmogeli jk verminktsignaal 
te verkrijgen. De controlbus signalen wait, 
extinten busdir zijn inkomende si gnalenen 
worden derhalve op de cartridge-kaart 
afgesloten. De signalen wait en extint 
mogen niet zonder meer gebufferd worden, 
aangezienmeerdere vandergelijkesignalen 
gelijktijdig aanwezig kunnen zijn (van 
verschillende cartridges). Daarom worden 
de vier wait en vier extint signalen passief 
met elkaar verbonden, en naar +5V 


00>(19) 





getrokken middels een weerstand. Om 
verminking van het clock-signaal te 
voorkomen, is een 74AS04 toegepast, dit 
IC levert niet alleen een symmetrische 
clock-pulsaf „maarkanbovendieneenflinke 
stroomleveren bijhogeschakel-frequentie. 
Door dit snelle 
schakelen van de 
clock treedt door de 
zelfinductie van de 
kabel, zelfs on- 
danks de afsluit- 
weerstand, zo- 
genaamd “under- 
shoten” op, dit zijn 
spannings-pieken 
die onder de nul volt 
komen te liggen. 
Daar deze negatieve 
spanningspieken 
erg schadelijk voor 
een IC zijn,isinserie 
met de clock-buffer 
eenkleine weerstandopgenomen waardoor 
deze pieken gedempt worden. 

Daar bij sommige MSX-2 computers in het 
slot-select-signaal zeer kortstondige 
onderbrekingen kunnen voorkomen, is 
condensator C1 (47pF) geplaatst. 


De Expander Logica 

De slot-expander bestaat uit een register 
(7ALS374) op adres &hFFFF, wat be- 
schreveneninvers gelezen (741.S240)moet 
kunnen worden. De uitgang van dit register 
wordt gemultiplext metde adressen A 14en 





MSX Mozaik Computer Magazine 36 
oktober /november / december 1993 


Al5 (74LS153). De beide resulterende 
uitgangen secsl0 en secsl 1 bevatten de slot- 
verdeelinformatie, en verdelen het 
slotselect-signaal via de slot-decoder 
(74ALS139) Als adres-decoder dienen twee 
741830, waarvan de uitgangen geORd 
worden met elkaar 
en met het slot- 
select-signaal, het 
resulterende signaal 
wordtintwee wegen 
gesplitst door een 
OR met de signalen 
RD en WR. Tijdens 
lezen van het 
&hFFFF-register 
(FFFF./IOREO./ 
RD) wordt de 
databuffer 
(74LS245) via 
inverter U9A 
(74AS04) 
geblokkeerd. Ditom 
parallelle data afkomstig van een der vier 
sub-sloten te voorkomen, waardoor het 
teruglezen van het &hFFFF-register 
verkeerde informatie zou opleveren. De 
weerstanden in het SOUND-circuit dienen 
om onderlinge beïnvloeding van diverse 
geluidsmodulen te verminderen. 


Gebruik 


De slotexpander werkt zowel op MSX-1 
als MSX-2 computers. In onderstaand 
verhaal wordttoch uitgegaan vaneen MSX - 
2 computer, daar deze ook intern al een 


c/ 


a en ee en oe 





RA7 





SES, 


5 





id, ’ 


Da 
En 
Ee 
u 


’ 


4 
man’ 









RT: 


Kaf 


er 
mh 


ee, 
nr 





 # 
- sk : 
Ed 

8 
ha 

Kk 


WE 


bee he Die Db 
mem me 


zE, zE, EEL 








(( 


ki 






NS aonanenn de NERBAARRRE IIe 





N noneneen aan ARRARRRR EIA TP 








BNEENEN 
KEREEDEDENN 


8 
hadi í 
van 
en 
- 
» 





” 
bbb hp hbi ‚2, 


MDO ARRENSDNRNARRI IIG Hj 








kpepkkeaepek 











- bebe te be 
Da E 


BENN 
Hej 
inddofonaneaddoom Ï 





vree SARNSRARALRR INR 5 





DIGITAL KC 


2 
rt 
“ 
et 





nm. 





| 


















ERIEELELLEAAAALN 
RERRAAARAT ISS f 


Ws ee he ax be 


PELLET 


EE DID IN ON ot vt ot vol ot 


ehehe o&. 








A7 Y7 
Aa ve 





C- B 





an 








ond 
«Ld 








nije 
0) 





_— 





NE | 8 PE | 
: 8 8 E: 

SN à B/ \SW/ ASN \F , 
peen 77 g| 5 sj 
Man onhe end : | <8 
BAN Ik 
dela, / p 
as e p 
inn il 

„tte NIERNANERNARES NING B «| 
il anas MT 5 Ja 


and 
. 1% 


C7 
soon 


3 
hae 
IE 4 — 
pen 
' ie 
È en 
a. à 
1 - 
- 
pe 
& 
meene 





ee Ce 
heks oon] 


a 





O2 
UN 


î hf Ed 
Jert A . 
… te 
BPN det ng kend \ $ 
Od pe pe ee mm, 85 
[| 1 | » | stTefelelelelelele | - | g 5 


AIN GRIRRENIENRANRRI II ijd 
N enonanecedasRhRaaRRRE NES Hi 








ied 









ASS 











sd Se HN ij de 


» 
ed 
minn 
| 


€ D. he n's ie ‚. IT ë 

AIDES RRENSERRNARNI ISIS P 
B 

il nona ns I 


AAARAAAKARARARAKREREREREERERERER ERE 





1e wh - 
wr, De Be Dee a en ee 
tE vn: 


ETD 
WIJN 








slot-expander bezitten, wat soms tot 
onbegripkan voeren. EenMSX-2computer 
heeft 4 primaire sloten, slot O is het 
systeemslot, hierin vinden we het BIOS en 
de BASIC. De sloten 1 en 2 zijn de externe 
sloten, en slot 3 tenslotte is een geëx- 
pandeerd slot, 

waarin we meestal 

het geheugen, de 

Extended-BASIC 

(@MSX 2) en de 

Disk-BASIC GR 

vinden. Somsisook © 

slot O geëxpan- 
deerd, wat pro- © 
blemen kan op- @® 
leverenbijsommige PAM 
softwaredaarhierbij — 
wordt aangenomen 
dat dan ook 
geheugen op een — 
bepaalde plaats 
staat. De instelling 
van de &hFFFF registers gebeurt 
softwarematig. Tijdens de initialisatie van 
de computer worden alle (sub)sloten 
onderzocht op de aanwezigheid van 
programma’ s. Deinformatie hiervan wordt 
opgeslagen in een tabel en gebruikt voor de 
juiste instelling van de &hFFFF registers. 
Bedenk hierbij dat ieder geëxpandeerd slot 
zijneigen&hFFFF-registerheeft,demeeste 
MSX-2 computers hebben slot 3 ge- 
expandeerd, dus na plaatsing van de slot- 
expander in bijvoorbeeld slot 1, heeft de 
computer twee &hFFFF registers, één in 
slot 1 en één in slot 3-2 (in alle Philips 


MSX Mozaik Computer Magazine 36 
oktober / november / december 1993 





MSX-2 computers en Sony HB F500) of 
slot 3-3 (in Sony HB F9 en HB F700). Om 
goed op te starten na initialisatie dient de 
software van de geplaatste cartridge in een 
sub-slot in staat te zijn het eigen &hFFFF 
register juist in te stellen. Met andere 
woorden, de 
software in de 
cartridge moet 
geschikt zijn om in 
een secundair slot te 
werken. Er is 
software die dat niet 
goed doet, dat zijn 
sommige oude spel- 
cartridge, maar ook 
een nieuwe als 
SOLID SNAKE. Er 
zijn ook cartridges 
die page 3 omscha- 
kelen.Eenvoorbeeld 
vanhoedatnietmoet 
is de Checkmark 
FM-PAK. De hierin geplaatste demo 
schakelt page 3 af van het slot waarin zich 
het actieve geheugen bevindt, schakelt 
page 3 van de demo in (tot zover goed) 
maar stelt dan het eigen &hFFFF register 
in, en dat in plaats van het &hFFFF register 
vanhetslotwaarinzichhetactievegeheugen 
bevindt, en dat is dus hangen! De remedie 
is echter simpel, behalve de FM-PAK ook 
RAM in de slot-expander plaatsen, dit 
werkt in elke MSX behalve in een Turbo- 
R, maar ja, wat moet men dan ook met een 
FM-PAK ineen MSX Turbo-R? Van een in 
een geëxpandeerd (dus secundair) slot 


TO) 





geplaatste cartridge is adres &hFFFF niet 
te lezen. Op dit adres bevindt zich immers 
het &hFFFFregisteren wanneerditregister 
gelezen wordt, wordt de databus ge- 
blokkeerd om te voorkomen dat door 
parallelle data de slotinfo wordt verminkt. 
Daarom is het 
niet mogelijk 
een secundair 
slot verder te ex- 
panderen, of 
m.a.w. een 
slotexpander in 
een andere slot- 
expander te 
plaatsen. Ook 
hard-warematig 
kan dit trouwens 
niet, de stroom 
kannietgeleverd 
worden, de 
kabellengte is te 
groot en door de 
extra tijdsvertraging van de erin geplaatste 
IC's zou er trouwens toch geen cartridge in 
kunnen werken. 

Kees Folst 


(2) 


MSX Mozaik Computer Magazine 36 
oktober /november / december 1993 


overeenkomst met bestaande personen die de 
hier beschreven zaken niet in de praktijk 
brengen berust op louter foeval! toevallig!) 


Hein de Beuker 





haan 
In een collega tijdschrift stond altijd een 
colomn van een krakende professor en 
omdatMSX Mozaiknietexacthetzelfde 
wilde doen èn omdat we geen hoogle- 
raar of een doctorandus zo gek konden 
krijgenominMozaikteschrijvenhadden 
we PiekKraak, de professionele kraker. 
Maar Piet is op vacantie en de zaken 
worden waargenomen door echt nie- 
mand minder dan Hein de Beuker van 
Beuksoft. Overigens bij PCM ligt prof 
Herschberg er ook al uit. 


Ik ben Hein de Beuker van de ver- 
zameldisks met compilatie spellen. Ze 
hebben me gevraagd in de plaats van Piet 
Kraak een stukje te schrijven. Meneer Piet 
is er niet, hij moet nog 6 maanden zitten. 
Hij had Snavelaar opgegeven voor de 
kinderbijslag en dat kan nou eenmaal niet. 
Het is toch al een vreemde situatie, dat 
huishouden met die eend èn dat varken. 
ledereen weet dat zo iets spaak moet lopen. 
Het was bijna vorig jaar kerstal fout gegaan, 
vandaar dit Onthullende Kerstverhaal, met 


de naam Het Kerstverhaal. 





HET KERSTVERHAAL 


Het was net als elk jaar weer eens een 
keer Kerstmis. Meneer Piet ging die 
avond naar de mis. De geur van wierook 
uit de kerk zou het goed doen bij zijn 
moeder. Want op Kerstavond wilde me- 
neer Piet naar zijn moeder om geld te 
lenen. Ze zou hem die avond wel binnen- 
laten. Wellicht was ze dat kleine akke- 
fietje van het VSB Spaarbankboekje van 
vorig jaar al weer vergeten. 

Het varkentje was alleen met het eendje 
thuis gebleven. De kleine Snavelaar had 
dicht tegen het varkentje aan mogen 
komen zitten, lekker warm. Eerst had hij 
een rumboontje gehad, en daarna nog 
een, en nog een, daar werd hij helemaal 
doezelig van. De doorgaans zo harde 
varkenshoef jes hadden liefkozend over 
de veren van het eendje gestreken. De 
gedachten van het eendje vlogen weg 
naar heerlijk warme stranden in de Stille 
Zuidzee, dat was heel anders dan hier op 
de woonboot. De kachel was uit, want 
vorige week had de man van het gas- 
bedrijf de meter opgehaald. Voor de 
kapotte ramen wapperde een krant. Het 
varkentje was toch wel de beste vriend 
van het kleine eendje. In diepe slaap 
voelde hij niet hoe het varkentje keek of 
het eendje in de overschaal paste. Het 
sinaas-appeltje uit de mand van het Leger 
des Heils werd gepeld voor tussen de 
snavel, en ook een grote winter-wortel 
werd schoongemaakt. Die zou wel voor 
de garnering zijn. Goed, alle ingrediënten 
stonden klaar, behalde de Grand Marnier. 
In plaats daarvan zou hij wel de Ghlen 


MSX Mozaik Computer Magazine 36 
oktober /november / december 1993 ; 


Livid gebruiken. Eerst even een mondje 
proeven of het nog wel goed was. Maar 
ach, het onvermijdelijke gebeurde. Het 
varkentje dat helemaal opgewonden was 
geraakt van de gedachten aan een volle 
maag kreeg plotseling nog een gedachte, 
dat kwam niet vaak voor twee gedachten 
op één avond! Ploseling, schrok het 
varkentje uit zijn dagdroom, het eendje 
kwaakte luidkeels van de pijn, oh, het 
varkentje had de flepjes van het eendje te 
ver uit elkaar gebogen. Vlug nog een stuk 
sinaasappel tussen de snavel en verder 
met de voorbereidingen. Omdat de oven 
natuurlijk niet werkte zou hij de 
magnetron vast voorverwarmen. Maar 
rond middernacht op kerst gaan alle 
computers on-line en dat veroorzaakte in 
de magnetron een kortsluiting en het 
varkentje viel van schrik op zijn rug in de 
kribbe van het kerst-spel en kwam klem 
te zitten. Op dat moment komt meneer 
Piet binnen, overziet de puinhoop, en 
schreeuwt het uit. 'Een dronken zwijn 
met de broek op zijn knieën, samen met 
een naakte eend in de kribbe, ik weet niet 
of Onze Lieve Heer dat zo leuk vind!’ 
Zegt dat varken, 'De Engeltjes wilden - 
hips- Snavelaar meenemen, kijk, de 
veertjes liggen er nog! Burp!' 


Kijk, ze weten best wel hoe het kerstverhaal 
verder ging maar hebben het niet durven 
publiceren. En dat is nou zo goed van 
Mozaik, daar kan alles. Misschien is 
volgende keer Piet al weer terug, zo niet tot 
dan. De Groeten van Hein de Beuker. 


3) 


À 





De goedkoopste slot-expander komt toch 
wel uit Korea. Het is een cartridge met 
daarin weer twee MSX sloten. Geen enkele 
electronica, geen schakelmechanisme en 
in bepaalde gevallen ook totaal geen 
werking! Toch is de Koreaanse Zemina 
“domme ”slot-expander geniaal van opzet. 
In elke MSX-2 computer is ten minste één 
slot geëxpandeerd. Bij MSX-1 wil het nog 
wel voorkomen dat geen enkel slot 
geëxpandeerd is. In een geëxpandeerd slot 
zijn 4sub-sloten. Een is doorgaans voor het 
RAM, één voor het MSX-2 BASIC-ROM 
en tenslotte een voor de disk-BASIC. Dan 
blijft er nog één sub-slot ongebruikt over. 
Alleen Panasonic heeft het laatste sub-slot 
wel eens gebruikt voor ingebouwde 


Zemina Victory 


met Zemina 


MSX Mozaik Computer Magazine 36 
oktober /november / december 1993 






software. Bijna alle mij bekende MSX 
computers zijn aan de buitenzijde alleen de 
primaire sloten uitgevoerd, vaak slot len 2. 
Het secundaire slot 3.1 of 3.2 dat overblijft 
is (vrijwel) nooit naar buiten uitgevoerd. 
Met de “domme” Zemina slot-expander 
kan dat dat vierde sub-slot wel worden 
aangewend. Zonder hak en breekwerk 
kunnen dan drie sloten aan de buitenzijde 
van de computer worden gebruikt. 


De Victory 


In Korea heeft Zemina een MSX 
spelconsole op de markt gebracht, net als 
Nintendo zonder keyboard of diskdrive. In 
Nederland zou het op de markt worden 
gebracht onder de naam Victroy, maar dat 
is er nooit van gekomen. Deze spel- 
computer heeft maar één cartridges-slot. 
Toch is het soms nuttig om twee cartridges 
te kunnen gebruiken, bijvoorbeeld de 
befaamde Konami spel-cartridges. Als er 
tweetegelijkindecomputerwordengestopt 


C/ 





dan krijgt men extra velden, bonus-wapens 
of gebeuren er dingen die normale mensen 
niet zien, maar de freaks wel! Twee slots is 
ook handig voor een diskdrive èn een 
memory mapper, voor het testen van Mega- 
ROMs. Welnu Zemina heeft op een 
ongebruikte aansluiting van het MSX slot 
een extra slot-select-signaal gezet. Door nu 
de “domme” Zemina Slot-expander in het 
slot te steken heeft men plotseling wel twee 
echte sloten. 


Een Goedkope Truc 


Deze truc heeft voordelen, de behuizing 
kan klein en goedkoop blijven. En als later 
toch een extra slot nodig is dan kan dat 
eenvoudig en goedkoop worden aan- 
gesloten. Deze truc kunnen wij nu ook nog 
uithalen. Als in de MSX-2 computer nog 
geen MSX-DOS 2.2x intern is ingebouwd 
dan is het vierde sub-slot nog vrij. Officieel 
mogen twee aansluitingen van het MSX- 
slot niet gebruikt worden “for future 
expansion”. We zullen dan maar zeggen 
dat de toekomst nu is aangebroken. We 
leggen van de MSX-Engine een draadje 
van het ongebruikte sub-slot slot-select- 
signaal aan naar de ongebruikte aansluiting 
Sop het MSX-sloten presto! Een slot extra. 
Dat wil zeggen pas alsde “domme "Zemina 
slot-expander in dat slot is gestoken. Dat 
ene draadje kost misschien een dubbeltje 
en die Zemina slot-expander kost f89,- 
maar is omdat de importeur van Zemina er 
mee op gehouden nergens meer te koop. 


MSX Mozaik Computer Magazine 36 
oktober /november / december 1993 


Geen Plobleem 


Het gebruiken van aansluiting 5 van het 
MSX slot mag geen problemen geven, 
omdat deze aansluiting toch niet gebruikt 
mocht worden kan er dus ook geen andere 
cartridge zijn die er gebruik van maakt, dan 
zou die cartridge namelijk niet volgens de 
normen werken. 


Zelfbouw Zemina 


De Zemina Slot-expander is uitverkocht. 
Als het nergens meer te koop is dan moet 
het zelf worden gemaakt. Het is veel een- 
voudiger dan het klinkt. Men neme een 
experimenteer print en twee card-edge 
connectoren. De experimenteer-print moet 
50 lipjes hebben net als de cartridges in het 
MSX slot. In de winkel zijn alleen 60 
polige printen te koop; zaag de rest er af. 
Wel even goed tellen want met 48 of 49 
lipjes werk het niet. De card-edge connec- 
toren mogen voor print-montage zijn of 
voor aan een flat-cable. In dat laatste geval 
hoeft U twee keer 50 aansluitingen minder 
te solderen, twee keer 50 draajes minder af 
testrippenenhonderdkeermindersolderen. 
Maar het is wat rommeliger op het bureau 
bij de computer. Van lipje 1 van de card- 
edge van de experimenteer-print gaat het 
naar aansluiting 1 vande le card-edge con- 
nector Èn naar de 2e card-edge connector. 
De tweede naar de tweede, derde naar de 
derde. Alleen bij lipje 4 gaat het anders die 
looptalleen naar aansluiting 4 van de éérste 
card-edge connector. Bij lipje 5 gaat het 


(25) 





ook anders, die gaat alleen naar aansluiting 
4 van de twééde card-edge connector. 
Makkelijker is om flat-cable te gebruiken, 
de draden 4 en 5 worden voor de tweede 
card-edge connectoren verwisseld. Dit kan 
men doen door de1solaties onderling tussen 
3en4endeisolaties tussen Sen 6 onderling 
van elkaar los te maken. Doe dit over een 
afstand van 5 cm. Draai dan de aders 4en 5 
om. De kabel wordt dan vastgeknepen. Als 
je een kijkje neemt in een PC bij de 
aansluiting van de diskdrive dan ziet U 
direct hoe ik het bedoel. De rest van alle 
aansluitingen, 48 stuks, gaan allemaal 
gewoonnaardeaansluitingenmethetzelfde 
nummer. 


Oppassen! 


Bij het gebruik maken van losse flat-cable 
card-edge connectoren moeter wel worden 
opgelet dat de cartridge ook anders-om in 
de connector gestoken kan worden. Dit 
probleem doet zich ook voor bij de Philips 
MSX Emulatie-kaart voor in de IBM-PC, 
waarbij het MSX slot met een flat-cable uit 
de computer komt. Een merktekentje en 
goed opletten is meestal voeldoende. 


Hoe Lang! 


Deflat-cablevande Philips MSX Emulatie- 
kaart is zeker 75 cm. Wel moet hierbij 
worden opgemerkt dat een langere kabel 
meer storing kàn oppikken. Het is mij niet 
bekend of er in het Philips ontwerp ook 
speciale electronica is gebruikt om dit te 


voorkomen. Een veilige lengte van de flat- 
cable tussen het MSX slot en de twee card- 
edge connectoren is 15 cm. Als gebruik 
gemaakt wordt van card-edge connectoren 
voor printmontage dan kunnen deze goed 
worden bevestigd op de print. Dan kan er 
ook een kastje worden gemaakt waar de 
tweecartridgesinkunnenwordengestoken. 
Om het geheel dan helemaal af te maken 
kan er nog een LEDje worden gemonteerd 
naast het slot om aan te geven dat er al of 
niet spanning op staat. 


Tot Slot 


De meeste MSX computers werken met 
eenMSX Engine, er zijntwee veel gebruikte 
types. Erzijnveel verschillendetypes MSX, 
MSX-2, MSX2+ en MSX Turbo R. En het 
is daarom ondoenlijk aan te geven waar op 
de print men de aansluiting van de MSX 
Engine kan vinden voor het slot-select- 
signaal vanhetongebruiktesub-slot. Philips 
MSX-2 computers gebruiken de S-3527 
MSX Engine, en bij dat type zit het 
ongebruikte slot-select-signaal voor slot 
3.1 op aansluiting 28. Als U geen soldeer- 
ervaring heeft laat het dan door een ander in 
elkaar zetten. Succes! 

Steven Vanhetgoor 


MSX Mozaik Computer Magazine 36 
oktober /november / december 1993 


TROXX 


Troxx is het nieuwe spel van ANMA (wie 
kent hen niet?) dat net zoals zo velen spe- 
len haar premiere had in Tilburg. Troxx is 
een arme stakker met hersens van een 
fruitvliegje: toen de koning van de schild- 
paddenplaneet Tortoise iemand nodig had 
om een middel tegen een schildpad- 
denepidemie te gaan halen op de planeet 
Spellyoid bood hij zich aan als vrijwilliger. 
Als ongeluk bij een ongeluk standt zijn 
Mega Turtle spaceship op de planeet 
Spellyoid en Troxx zal dus te voet terug 
naar zijn “thuisplaneet” moeten gaan. 
Haasten moet ie zich: Tortoise ligt 47 
planeten verder en hij heeft geen zin dat 
zijn hele familie dood gegaan is aan de 
schildpaddenschurft, voordat hij thuis- 
komt. Kan jij de planeet redden? Na een 
bijzonder mooi intro-plaatje komt het 
titelscherm in beelden kan men naeen druk 
op de spatie met het spel beginnen. Een 
demo is er trouwens ook nog en daarin 
wordt het intro-verhaal in begeleiding van 
leuke plaatjes verteld. Na die druk op de 
spatie-balk, kom je terecht in een soort 
“Select a planet menu”, je kunt dus een 
level uitzoeken. Sommige echter kun je 
nog niet spelen, daarvoor moet je eerst een 
paar andere planeten uitgespeeld hebben. 
Na het kiezen van zo'n planeet kun je 





spel-recensie 


MSX Mozaik Computer Magazine 36 
oktober / november / december 1993 


kiezen uit een van de 15(!) muziekjes die 
bij een level te horen zijn. En dan kunnen 
we eindelijk spelen. Het spelidee is een 
beetje jatwerk: je pakt Trailblazer (oudje 
afkomstig van Gremlim, MSX-1) / Life In 
The Fast Lane (Methodic Solutions) en 
Antartic Adv. vanKonamienjehebtTroxx. 
Net zoals in Ant. Adv. moet Troxx de 
eindstreep binnen een bepaalde tijd halen, 
hierbij beweegt Troxx zich over een 
gekleurd “vlakkentapijt”, net zoals bij 
Trailblazer dus. In het spel heb je de 
beperking tot een aantal “Jumps” (spron- 
gen dus), die je nodig hebt om over de 
kolkende lava-blokken heen te springen. 
Verder komen er af en toe items aan- 
vliegen en van eentje moet je er altijd in 
elk level een gepakt hebben: een force- 
item; dit geeft het medaillon om de pla- 
neet Tortoise te redden de kracht om dit 
ook te kunnen. Vijanden zijn er natuurlijk 
ook. Af en toe schiet er een soort zeemijn 
naar je kop en ontwijken moet wel, anders 
krijg je het continue-schermpje te zien. 


Conclusie: 


ANMA heeft hier een spel voor MSX-2 
gemaakt, dat niet erg origineel is, maar wel 
heel leuk is. FM-Pac en PSG geluid zijn 
heel goed, beter dan wat ANMA eerst 
maakte (ja, nog beter) en de graphics gaan 
ook goed vooruit. Kortom een aanrader, 
tenminste als Trailblazer je niet de strot 
uitkwam. (PS die 500 piek krijg ik nou wel, 
hè André?!) Koen Dols 
* Troxx is verkrijgbaar bij ANMA en kost 
Fl. 34,95 (tel: 02286-19477 


Mapper Problemen - 


Een memorymapper is een geheugen- 
schakelmechanisme. Het is bedacht voor 
computers die microprocessors hebben die 
minder geheugen kunnen aansturen dan 
men wil gebruiken. De Z80 kan 
bijvoorbeeld 64 kB aansturen. De MSX 
computer heeft maximaal 
16 sloten, dus de grens zou 
liggen bij 1024kBaanRAM 
en ROM. Echter niet alle 
sloten van de MSX zijn nog 
vrij om te gebruikem èn 
men wil toch verder, snel- 
ler, meer & groter. Een 
memory-mapper is dan een 
uitkomst. Er zijn niet alleen 
voor de MSX computer 
memory-mappersgemaakt, 
ook voor de IBM-XT en 
IBM-AT zijn er ver- 
schillenden. VoorMSX zijn 
er twee, de ene is bijna niet 
bekend. Datisde Koreaanse 
Zemina Mega-ROM Memory-mapper. 
Deze werkt volgens het Mega-ROM 
schakel-principe, en kan alleen gebruikt 
worden voor gekraakte Mega-ROMSs, en 
nergens anders voor. Dan is er nog de 
officiële MSX memory-mapper. Deze is in 
elke MSX te gebruiken, met een kleine 





techniek 


MSX Mozaik Computer Magazine 36 
oktober / november / december 1993 


Bij Sanyo Wavy en MSX Turbo R 


aanpassing zelfs in MSX-1! In het nu 
volgende artikel legt Kees Folst uit waar bij 
MSX memory-mappers op moet worden 
gelet. 





4096 kB RAM 


De MSX memory-mapper bestaat uit vier 
gekoppelde registers, die door de [I/O 
adressen &hFC t/m &hFF bestuurd wor- 
den. De mapper is met de databus 
verbonden, en de uitgangen met het 
geheugen dat in blokken van 16 kB (een 
page) is ingedeeld. Wanneer de data op de 
VO worden gewijzigd, wijzigen ook de 
mapperuitgangen. Eigenlijk zet de mapper 
de gegevens op de databus om in extra 
geheugen-adressen, waardoor een groter 


/ 


geheugen kan worden aangesproken dan 
normaal met 16 adressen (=64 kB) het 
geval zou zijn, het maximum is: 2/8 * 16 
kB = 256 * 16 kB = 4096 kB per sub-slot. 
De mapper wordt bestuurd met OUT 
&HFC t/m &HFF instructies. Het [/O- 





adres &hFC is voor adresgebied &h0000- 
&h3FFF. En W/O-adres &hFD is voor 
&h4000-&h7FFF. Het I/O-adres &hFE is 
voor &h8000-&hBFFF en I/O-adres &hFF 
is voor &hCO0000-&hFFFF. Elke pagina is 
een apart stukje geheugen van 16 kB, dus 
mapper-pagina 0 is het eerste blok van 16 
kB, mapper-pagina 1 het tweede, 2 het 
derde enz. Elke mapper-pagina kan op 
zowel met &hFC, &hFD, &hFE als 
&hFF worden geschakeld, alhoewel dat 
laaste nogal gevaarlijk is, daar de systeem- 
variabelen en ook meestal de stack zich op 
pagina 3 bevinden. Om te achterhalen in 


MSX Mozaik Computer Magazine 36 
oktober /november / december 1993 


welke stand de mapper verkeert, zijn de 
mapperuitgangen teruggekoppeld naar de 
databus via buffers die geactiveerd wor- 
den middels IN &HFC t/m &HFF 
instructies, waarbij &hFC, &hFD, &hFE 
en &hFF weer voor dezelfde geheu- 
gengebieden gelden. Dit 
teruglezen van de 
mapperstand noemen we 
terugmelding en heeft in 
principe niets met het 
geheugen te maken, d.w.z. 
het geheugen kan in prima 
staat verkeren en toch kan 
een programma de mist 
ingaan door een foutieve 
terugmelding. Dit is het 
geval bij de MSX-Engine 
T9769 die in de machines 
SanyoWavyen MSX Turbo 
R wordt toegepast. Deze 
MSX-Engine kan in vier 
standen worden gezet, 
namelijk 64, 128, 256 en 512 kB 
afhankelijk van de combinatie nullen en 
eenen van de beide mapper-select- 
ingangen MPSLO MPSLI (pinnen 51 en 
52). Deze nullen en enen combinatie 
wordt aangelegd door de ingangen kei- 
hard met aarde of +5Volt te verbinden, 
beide ingangen aan aarde is 64 kB, beide 
ingangen aan +5Volt is 512 kB. De niet 
gebruikte dus vrije bits van de terugmelder 
behoren te zweven of hoog-Ohmig aan de 
+5Volt te zijn gelegd. Dat is bij de in de 
Sanyo Wavy en MSX Turbo R toegepaste 
MSX-Engine T9769 niet het geval, hier 


a 





zijn deze bits laag-Ohmig met de +5 Volt 
verbonden. 


Sony & Sparrowsoft 


Meteen conventionele mapper als de Sony 
HMB 512 of een hiervan afgeleide als de 
Checkmark of de Sparrowsoft versie 
bestaat de mogelijkheid deze MSX-Engine 
te overbelasten. Wat is namelijk het geval? 
Bovengenoemde mappers hebben alle als 
terugmelder een IC dat een grote stroom 
kan leveren, (+50 mA) en daardoor de 
naar +5Volt geblokkeerde vrije bits met 
geweld omlaag naar nul Volt trekt. De 
hierdoor plaaselijk opgewekte grote 
hoeveeldheid warmte doet het IC snel 
verouderen. Het gemene zit hem in het 
feit dat ogenschijnlijk alles normaal 
werkt totdat de MSX-Engine defect 
raakt. Met nadruk wordt er op gewezen 
dat deze overbelasting alleen optreedt als 
de externe mapper groter is dan de interne 
mapper en als veelvuldig de terugmelding 
wordt gelezen, zoals bijvoorbeeld bij 
MegaROM spelen. De Megamapper is 
alujd groter dan de interne mapper, maar 
gebruikt als terugmelder geen buffer maar 
een normaal IC (+8mA ), waardoor de vrije 
bits niet met geweld naar nul Volt 
getrokken kunnen worden. Er gaat niets 
kapot maar de mapper werkt niet goed, of 
beter de mapper werkt prima maar de 
terugmelder geeft verkeerde informatie 
door, waardoor deze mapper niet bruikbaar 
is voor MegaROM spelen. 


Kees Folst 


FUTUREDISK EN HEGEGA 
brengen hun eigen RPG! 
De FutureDisk zal in de toekomst nog 
nauwer met Hegega gaan samenwerken en 
een eerste (en tevens laatste) spel is het 
eerste resultaat! 
Het spel wordt een RPG (waarschijnlijk 1 
disk) dat MISSCHIEN (als alles technisch 
mogelijk is, en wij zelf de capaciteiten in 
huis hebben) uitgebracht wordt samen met 
(je leest het goed) een Video-band(V HS); 
een geheel nieuw concept dus! De naam 
van het schitterende spel zal 
“COUNTDOWN TO EXTINCTION” 
worden. DeMetalbandMegadethgebruikte 
deze naam ook al voor hun laatste CD (+ 
utelsong), maar het spel zelf heeft niks te 
maken met het liedje, alleen de naam is 
hetzelfde, dat om misverstanden te 
voorkomen! Meer informatie wordt met de 
tijd onthult! 

Loek Dons 


Syberpunk 


Een waarschuwing, als U een deze dagen in 
de grammofoonplatenspeciaalzaak komt 
dan bestaat de mogelijkheid dat U daar een 
CD aantreft met de naam Cyberpunk. Laat 
U niet misleiden door de naam, het geheel 
is een door een ouwe rocker, in geldnood, 
in elkaar geflanst geheel. Het heeft dus 
niets temaken met de film of de stroming in 
de literatuur met dezelfde naam. Deze plaat 
behelst namelijk een nieuwe uitspatting 
van Billy Idol. Yech! Bah, Getsie! SV 





MSX Mozaik Computer Magazine 36 
oktober /november / december 1993 





De Colofon 


MSX Mozaik is het enigste MSX-blad van 
Nederland, het is bedoeld voor gebruikers van 
alle merken en types computer welke ongeacht 
ras, geloof of geaardheid voldoen aan de MSX 
Standaard. Ook computers in een netwerk- 
omgeving welke zich-zelf in de kerstnacht, ook 
als die op de sabbat valt, op onverklaarbare wijze 
inschakelen en on-line gaan sluiten wij aan ons 
hart. Uiteraard geheel in evenwicht met de 
koersverschillen en omwisselprovisie! 


MSX Mozaik verschijnt onregelmatig, ongeveer 
4 keer per jaar, in maart, juni, september & 
december. Een abonnement kost f40,- voor 4 
edities. Het abonnement kan ingaan op elk 
gewenst tijdstip. Ook met terugwerkende kracht. 
Het abonnement verloopt automatisch als U na 
de periode niet verlengt. Opzeggen hoeft dus 
niet. Ook krijgen abonnee's geen gezeur met 
accept-giro's achteraf. Abonnee worden is 
eenvoudig, maak f40,- over op postbank 
43.99.275 t.n.v. New Dimension Software te 
Harderwijk, of stuur een correct ingevulde Euro- 
cheque, bank-cheque of giro-betaalkaart naar: 

MSX Mozaik, 

Elsweg 4, 

3848 BB Harderwijk. 
Vermeldt Uw telefoonnummer en (desgewenst) 
merk & type van Uw computer en diskdrive 
(360kB SS of 720kB DS), en met ingang van 
welke editie Uw abonnement moet ingaan. 


nr 32 (met Games Collection) 

nr 33 (met op diskette: No Fuss) 

nr 34 (met op diskette: DIZZY & Idiomatic) 
nr 35 (met op diskette: SQUEEK & Bandit) 
nr 36 (met in gedachten: H.S.H.) 

nr 37 (met op diskette: Swiss Banking) 


Aan deze MSX Mozaik werkten ondermeer mee: 
Hein de Beuker (Beuk-Soft), Arjan den Boer, 
Jan Braamhorst, Koen Dols (Loek Dons), Ben 
Driesenaar (Brenda lrasnee), Kees Folst (Digital 
KC), Knightram (ANMA), Jan-Lieuwe Koopmans 
(Master Of Audio), Henk Kruijsdijk, André Ligthart 
(ook ANMA), Walter Meester, Richard van 
Olffen (de Amsterdamse MSX Klup), Anne 
Overwijk, Rudolf Poels (Invoer Contrôle 


MSX Mozaik Computer Magazine 36 
oktober / november / december 1993 


Programma), Richard Stoffer (Jetsoft), Steven 
Vanhetgoor, John de Vries (Geld!), Ivo Wubbels 
(race tegen de klok). En anderen. 


Druk: (mou? druk:totkopietes)  Multicopy, Harderwijk. 
Diskette-duplicatie: Theln-HouseCopy-Service. 
Distributie: geen. 
MSX Mozaik is niet meer bij Uw favorite kiosk, de 
betere boekhandel of een goede computer-shop 
te koop. Het vragen aan de kiosk-houder of 
winkelier om contact op te nemen met de 
distributeur is zinloos. 


De electronische drukwerkvoorbereiding van 
MSX Mozaik wordt gedaan op een Macintosh 
met Aldus Page Maker. De gebruikte TrueType 
fonts zijn Times en Helvetica van Linotype. 


Garantie: de diskette bevat ongeveer 720kB aan 
software welke speciaal is bedoeld voor diverse 
types MSX, MSX2, MSX2+ en MSX turbo R 
computers met een dubbelzijdige diskdrive. Als 
speciale hardware nodig is zoals MSX-Music, 
MSX-Audio of SCC dan wordt dat vermeld. Is de 
diskette tijdens transport onleesbaar geworden 
dan kan dit door de uitgeverij worden gecon- 
trôleerd. Stuur de diskette op aan MSX Mozaik. 
Doe er retour-porto bij dan wordt de diskette 
indien nodig omgewissleld voor een andere. 


Disclaimer: De uitgeverij van MSX Mozaik en 
haar medewerkers aanvaarden geen enkele 
aansprakelijkheid van welke persoon (hersen-) 
dood of levend, organisatie of bedrijf over wie in 
MSX Mozaik juiste informatie is onthult. 


MSX Mozaik 36 (c) 1993 N.D.S. niets van deze 
uitgave en/of de bijlage mag worden 
verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden 
doormiddel van druk, fotokopie, microfilm, 
diskette, electronisch of op welke andere wijze 
dan ook zonder voorafgaande toestemming van 
de uitgever. 


Alle programma's in MSX Mozaik en op de 
bijbehorende diskette zijn beschermd onder het 


internationale auteursrecht. 





De Steen Van Rosetta 


ledereen weet dat telefoonlijnen af gelui- 
sterd kunnen worden. Diskettes kunnen 


worden gestolen en uitgelezen. Het is niet 
van belang wie er afluistert, of dat nu de 
maffia is of de recherche, de RaRa of de 
BVD. Sommige gegevens laat men nu 
eenmaal liever niet slingeren. De lijst met 
charitatieve instellingen waaraan geld is 
gedoneerd, de rapportcijfers van de 
middelbare school of het befaamde little 
red book met telefoonnummers. Om te 
voorkomen dat mensen die er niets mee te 
maken hebben gegevens kunnen lezen als 
die op diskette staan of worden verstuurd 
viadetelefoonlijnis er zoiets als gegevens- 
versleuteling, of zoals wij latinisten zegen: 
data-encryptie! 


data-encryptie 


2) 


MSX Mozaik Computer Magazine 36 
oktober /november / december 1993 





Eenvoudig 


Hetis eigenlijk heel eenvoudig. Tussen de 
verzender en de ontvanger van het bericht 
zijn een paar afspraken gemaakt. “Als ik dìt 
zeg dan bedoel ik dàt.” Simpel en zolang 
niemanderechter komt of ernaar kan raden 
dan blijven de gegevens geheim. Helaas is 
bijvoorbeeld het gebruik van een ander 
alfabet al snel door te krijgen. De letter “e” 
komt in de Nederlandse taal het meeste 
voor en als men daar vanuit gaat is het 
ontcijferen niet zo moeilijk. Als een ander 
alfabet gebruikt wordt dan komt men ook 
in de problemen op een typemachine, die 
heeft er maar één! Voor kleine berichtjes is 
het mogelijk maar het gebruik van een 
ander alfabet en het omwisselen van de 
letters is dus maar beperkt bruikbaar. 


C/ 





Zwitserse Hacker 


In het bedrijfsleven is het geheimhouden 
van gegevens van levensbelang. Als iedere 
hacker de bank in Zwitserland kan bellen 
en via de modem een paar ton naar zijn 
bankrekening kan laten sturen dan is men 
gauw bankroet. Als een belangrijk nieuw 
ontwerp via de fax wordt verstuurd, en de 
communicatie-satelliet is met een schotel 
te ontvangen dan kan een printertje van de 
concurrentie toch lekker meeratelen! Een 
berichtvandediplomatiekedienstdatuitlekt 
kan grote gevolgen hebben. 


56 Bits Priem Getallen 


Banken gebruiken onderling datacom- 
municatie apparatuur die de gegevens 
versleutelt volgens het principe dat de 
afluisteraar niet de tijd heeft om uit te 
rekenen wat de oorspronkelijke priem- 
getallen waren van de uitkomst van een 
vermenigvuldiging. Vervolgenswordende 
gegevens verstuurd niet in het normale 
acht-bits formaat maar iets uitbundiger. 
Het zou voor de hand liggend zijn om te 
veronderstellen dat het dan misschien 16- 
bits zou zijn, echter het is nog uitbundiger! 
Priem-getallen zijn groot, en zelfs 32 bit is 
nietgenoeg. Men wilonsdoenlaten geloven 
dat de superbeveiligde IBM data-encryptie 
apparatuur met 56-bit getallen werkt. Ik 
kan het niet contrôleren en het is te absurd 
om nìet waar te zijn. Er zijn tenslotte ook 
internationale banken waar gewoon per 
telefoonzoveelmiljardwordtovergemaakt. 


MSX Mozaik Computer Magazine 36 
oktober /november / december 1993 


Zwarte Pixels 


Per fax een bericht versturen is redelijk 
safe, een papier wordt gescand, (ik scan, jij 
scant, wij hebben gescand, en dus niet 
gescaned), het aantal witte & zwarte pixels 
wordt geteld en vervolgens worden alleen 
diegetallenovergezonden. Eeneenvoudige 
manier van datacompressie. Ook kan bijna 
elke moderne fax gecodeerd berichten 
verzendenènontvangen,degetallenworden 
dan eenvoudig omgedraaid, er iets bij 
opgeteld of er wordt een bitje verschoven. 


Een Container Cocaïne 


In de diplomatieke dienst is geheimhou- 
ding van gegevens belangrijk. Als dictator 
Zus-en-zo mensenrechtenstrijder Die-en- 
die om zeep wil helpen en de ambassadeur 
vraagt ‘s-Gravenhage om advies dan is het 
belangrijkdatZus-en-zoernietachterkomt. 
Als een container met “Vim” uit Columbia 
in Rotterdam aan moet komen, dan is het 
van belang dat de CRI het bericht uit Pa- 
ramaribo niet kan lezen. Anders valt de 
gehele Surinaamse economie op zijn luie 
kont. Data-encryptie voor de diplomatieke 
dienstiseengevalappart. Hetmoetnamelijk 
niet te moeilijk zijn om te ontcijferen omdat 
medewerkers ter velde het moeten kunnen 
lezen. Omdat de code-berichten die door 
Buitenlandse Zaken ook met de telex 
moeten kunnen worden verstuurd is het 
gebruik van speciale tekens uitgesloten. 
Hoe vreemd het ook mag klinken; niet elke 
Nederlandse ambassade in het buitenland 


ur (33) 





Waarom spreekt men eigenlijk over Data 
Encryptie? Waar het woord Data vandaan 


heeft de beschik- 
king over moderne 
computerappara- 
tuur. Er moet bij 
het ontcijferen dus 
gebruik gemaakt 


komt is duidelijk, het is latijns, het meervoud 
van datum, en betekent gegevens. Encryptie 
komt van het woord Crypte, en komt ook uit 
het latijns. De betekenis is botweg 
graftombe. En wat heeft nu een graftombe te 


maken met geheimschrift? Op de graven van 
Pharao's stonden teksten die men niet meer 





mededeel zaam, 
kunnen we stellen 
dat elke letter een 
getal krijgt en dat 
getal wordt dan 
weer _ vermenig- 


kunnen worden van [helemaal begreep, en om het gepuzzel naar vuldigd met een 
tabellen en code- de betekenis een naam te geven nam men een getal uit de tabel. 
boeken. oud woord en knoopte daar een nieuwe Zo gaan hele 
betekenis aan. Data-encryptie zou dus ook berichten verpakt 

kunnen worden uitgelegd als het begraven in 3-cijferige ge- 

kre ve tallen over de 

aardbol. Het ver- 

n : schuiven van bits, vermenigvuldigen met 

Het Is Niet Mij n Broer priem-getallen, rotatie van de bitwaarde en 


Nu wil het geval dat bepaalde berichten 
juist wel ontcijferd moeten kunnen wor- 
den door de tegenpartij, dan gebruikt men 
een oude of een heel erg simpele code. “De 
‘broer’ van Freekde Jonge, de verachtelijk 
wapen-handelaar, zit hier in het bijkantoor 
van de Nederlandse ambassade. Moeten 
we hem een diplomatiek paspoort geven 
zodat hij nóg eens een partij wapens en 
munitie Zuid Afrikakanbinnensmokkelen? 
Of moeten we wachten tot de apartheid 
opgelost is omdat alle zwarten elkaar over- 
hoop hebben geschoten?” Zo’n bericht kan 
natuurlijk niet ongecodeerd worden 
verstuurd, dat zou tè onbeleefd zijn tegen- 
over de Zuid Afrikaanse regering, dan telt 
men overal een lettertje verder: “ef ‘cspfs’ 
wbm Youp van ‘t Hek …” 


dergelijk is allemaal te moeilijk. 


Word Pervert 


De Amerikanen gebruiken wèl moeilijke 
gegevensversleuteling algoritmes. Er zijn 
in de USofA complete programma’s te 
koop voor data-encryptie. Met behulp van 
een sleutel kan een tekst of een bestand 
worden gecodeerdof worden gedécodeerd. 
Dat programmas in verband met spionage 
verklaard tot een van de strategiesche goe- 
deren die niet mogen worden uitgevoerd. 
Het PC-programma (met DES-algoritme) 
is in Nederland gewoon van data-bankente 
downloaden. De achterliggende gedachte 
van het exportverbod zal wel zijn dat men 
het programma eenvoudig zou kunnen 
kraken. Tenslotte kan Word Perfect ook de 
tekst versleuteld opslaan. Zonder sleutel 


Een Groot Geheim krijgtdeschrijver vandetekst geenleesbare 
In heel erg grote lijnen, men was nieterg gegevens meer terug. De kraker 
MSX Mozaik Computer Magazine 36 


@) 


oktober /november / december 1993 


/ 





daarentegen kijkt 
eveninHack-Ticen 


typet een _pro- 
grammaatje in, en 
presto; zonder 
sleutel alles 
leesbaar! 
Foetsie 


De allerleukste 


Het zal U verbazen waarom dit artikel De 
Steen Van Rosetta heet, welnu; in het 
verleden kon men de teksten op de graven van 
Pharao's niet meer lezen. Die kennis was mèt 
die beschaving verloren gegaan. Toch 
interesseerde men zich voor de betekenis. Het 
wilde niet echt lukken, men had geen 


aanknopingspunt. Nu wil het geval dat men 
bij toeval een klei-tablet vond met daarop één 
tekst in drie verschillende talen waaronder, U 
raadt het al, het oude Egyptisch. Toen was het 
ontcijferen, bij wijze van spreken, nog maar 
een fluitje van een cent Die klei-tablet was 
gevonden bij een dorpje met de naam Rosetta. 


was die van dat 
bedrijf waar elke 
dag keurig een 
back-up van alle 
gegevens werd 
gemaakt. Op een 
dag ging het fout, 
het hele systeem 
lag plat, en alle 
gegevens waren 
weg. Maarmenhad 


annecdote die ik 
ooit hoorde over 
data-encryptie is wel van de student die op 
het main-frame van de universiteit alle data 
en programma's versleutelde, vervolgens 
vergat de student de sleutel. Het is mij niet 
bekend of alle gegevens nu verloren waren 
of dat er moest worden teruggegrepen naar 
de back-up van daags ervoor. De leukste 
annecdote over het maken van back-ups 





nog een back-up. 
Althans dat dacht 
men, want het was namelijk nooit getest, en 
de apparatuur heeft nooit gewerkt, de tapes 
warenleeg,allemaal,vanalledagenervoor. 
Ditbrengt mij op de leukste annecdote over 
apparatuur die niet werkt, maar Amiga 
grapjes zijn niet meer zo actueel. 


Steven Vanhetgoor 








Mi ziek U de 
EEND Â 


MSX Mozaik Computer Magazine 36 
oktober /november / december 1993 








Teachers Terror 


Op de Internationale MSX Beurs te Til- 
burg bracht Hegega dan eindelijk haar eer- 
ste spel uit. Al vele mensen hadden zich in 
Zandvoort vorig jaar ingeschreven en wa- 
ren -net zoals ikzelf- nogal benieuwd wat 
het eindresultaat zou worden. Sommigen 
zelfs belden de Future Disk Helpline op en 
vroegen wanneer het spel af zou zijn; 
wanhopig waren ze wel, nadat ze zagen dat 
twee keer een promo op de Future Disk 
uitgesteld werd! Was de wanhoop terecht? 
Lees en je weet… 


De Doos 


Teachers Terror wordt geleverd met een 
handleiding bestaande uit maar 1 A4-vel. 
Maar meer informatie dan die in de 
handleiding staat heb je ook niet nodig 
blijkt later. Een doos ontbreekt echter en 
dat was geen overbodige luxe geweest! 
Maar ja, dat alles is bijzaak. 


Het Begin 

Het spel start met het Hegega-logo 
(omgedraaid ex-Sigma logo?) waarna de 
demo zijn aanvang heeft. De gefrustreerde 
leraar Mallender gaat met grote moeite 
elke dag om 8.30u naar zijn werk (hij werkt 





op de Wammes Memorial High School) en 
op de dag dat we met hem meereizen slaat 
zijn stress over tot onstuitbare woede op 
zijn leerlingen! De hele demois schitterend 
getekend en heeft een leuke cartoon-stijl, 
het spel bestaat uit figuren/plaatjes die zoin 
een stripboek zouden kunnen staan. Echt 
mooi! Na deze demo staat het intro-plaatje 
op het scherm en na een druk op de 
spatiebalk komen we in het kies-je-eigen- 
leraar-menu. Buiten de geflipte leraar 
Mallender kun je kiezen uit een andere 
favoriete meneer, nou ja, noem je leraren 
meneer? Bij alle leraren staat vermeld welk 
vak ze geven, hun leeftijd en nog zo’n paar 
gegevens. Ik kies gelijk de geschiedenis- 
leraar, omdat ik dat zo’n mooi vak vind. Na 
deze keuze kan men nog kiezen uit het 
spelen met 1 een muis of 2 cursortoetsen/ 
joystick. 


Ontroerend! 


Muis werkt sneller dus als je er een hebt 
gebruik hem ook! Naeen poosje laden kom 
ik in het speelscherm terecht. Het is de 
bedoeling met verschillende attributen een 
bepaald aantal leerlingen te raken. Als je 
dit aantal bereikt hebt, kun je naar de 
volgende stage. De leerlingen lopen in 
verschillend tempo en natuurlijk moet je 
goedopletten dat jouw vizier goed staat, als 
je een krijtje vuurt. Als je namelijk de 
leerling niet raakt gaat je stress-level 
omhoog. Gaat trouwens ook nog een beetje 
omhoog naarmate de tijd vordert. Als jouw 
stress-level geheel vol is ben je af en kun je 


MSX Mozaik Computer Magazine 36 
oktober /november / december 1993 





n PSolude daurader 


ES 


p eN 


Rl 8 AS 













IN 
INS SN 


RENS 


het nog eens proberen en als je stress-level 
nadert tot een gevaarlijk punt gebeurt er 
iets met hetscherm wat je erg gaat hinderen. 
Elke leraar heeft dan ook zijn eigen 
eigenaardigheid bij het oplopen van de 
stress; bij mijn geschiedenis-leraar begon 
hetspeelveldte stuiteren, lekker hinderlijk! 
Zo heb je dus al een reden om een bepaalde 
leraar niettekiezen! Een andereeigenschap 
van een leraar kan zijn hoe snel de leraar 
gooit. Maar wat snelheid van gooien betreft: 
als je de spatie-balk lang ingedrukt houdt, 
gooi je supersnel en af en toe is dit wel 
handig. 


q7 





Alles is Relatief 


Buiten het afvuren van projectielen op 
leerlingen kun je ook andere voorwerpenin 
de klas raken zo vliegt er af en toe een 
papieren vliegtuigje voorbij en kun je 
bijvoorbeeld inlevel 1 opeen schilderij van 
Einstein gooien, dat daarna verandert. Zo 
zijner in elk level wel een paar meligheden. 


De Cherubijnen 


Heteerstelevel is betrekkelijk simpel, maar 
in hogere levels wordt het behoorlijk pittig 
om de leerlingen te raken. En dat is zo 


MSX Mozaik Computer Magazine 56 
oktober /november / december 1993 






moeilijk, je wordt er bijna overspannen 
van! Zo lopen er in level 2 al engeltjes rond 
die je niet raken mag, en als je het toch doet, 
gaat het stress-level weer omhoog. Er zijn 
kleine rotventjes die vliegtuigjes op je 
gooien en natuurlijk wordt je daar ook 
steeds gekker van! Uiteindelijk als je““game 
over” bent, komt Leipje (het kleine maffe 
gele beest uit Stamgasten) in beeld en haalt 
je af in een soort ambulance om je naar een 
inrichting te brengen. Anderzijds als je een 
level gehaald krijg je je verdiende punten 
en kun je in de Hall Of Fame terecht 
komen. Jammer is dat deze topscorerslijst 
niet op disk vastgelegd wordt, maar ja, je 
kunt niet alles hebben. 


Conclusie: 


De graphics zijn werkelijk subliem, ik denk 
de beste van een Nederlands spel en ze zijn 
ook anders door de 100% cartoon-stijl. De 
muziek waar ik nog niets over gezegd heb 
is wel aardig, maar mist iets. De geluiden 
zijn niet “vol” genoeg en komen misschien 
op de duur zeikerig over. Sommige echter 
laten zich heel goed aanhoren. De 
spelkwaliteit tja, helaas kun je hiervoor niet 
een te hoog gat in de lucht springen. Al vrij 
snel gaat het spel je vervelen aangezien je 
constant met hetzelfde bezig bent. Maar 
anderzijds kun je het spel ook na een paar 
maanden weer makkelijk spelen. Voor 
twintig piek krijg je zeker waar voor je 
geld. Koen Dols 
*TeachersTerroris verkrijgbaar bijHegega 


(Tel. 04746-1655) 





De Agenda 


Waar kunnen we heen, wat gaan we doen. 
Er is elke zaterdag wel ergens een compu- 
terclub bijeenkomst er is eigenlijk te veel 
om op te noemen. In De Agenda staan 
voortaan ook beurzen die niet enkel en 
alleen puur MSX zijn, of algemeen, maar 
ook die beurzen waar men voornamelijk 
gokt op de PC bezitter. Naast de MSX 
beurzen en Open Dagen nemen we nu ook 
de clubdagen op van interessante clubs. 
Het spijt mij nu al vast dat we niet een 
complete lijst kunnen opnemen van alle 
clubdagen, we weten ook niet alles. De 
dagen staan op datum gerangschikt, valt 
eenbeurssamen meteenbeursdiemeerdere 


dagen duurt, dan staat die beurs de het 
langst duurt achteraan. 
zaterdag 4 september 1993 


Computerbeurs Noord-Brabant. ‘s-Her- 
togenbosch, Brabanthallen. Organisatie: 
Stichting Computercreatief. 

zaterdag 11 september 1993 
4e Computerbeurs Voor HetNoorden. Gro- 
ningen, Martinihal. Organisatie: Expo 
Partners. 


zaterdag 11 september 1993 
zondag 12 september 1993 
maandag 13 september 1993 
PC-Show Benelux. Eindhoven, 


Beursgebouw. Organisatie: InterExpo & 
Media Holland. 





wat W 


zaterdag 18 september 1993 
4e Leidse Computerdump. Leiden, Pie- 
terskerk, aan de kloksteeg. Organisatie: 
Michiel Loeber. telefoon: 020 - 689.43.34 
zaterdag 18 september 1993 
Nationale Studenten Computerbeurs. Wa- 
geningen, Olympiahal. (ook voor niet- 
studenten). Organisatie: Expo Partners. 
zaterdag 18 september 1993 
5e MSX Computerdag / le Game Console 
Dag. Zandvoort, Sporthal Pellikaan. 
Organisatie MSX Club Zandvoort, postbus 
195,2040 AD Zandvoort. telefoon: 02507- 
17.966 fax: 02507 - 14.291. Toegangsprijs 
f7,50, tot 12 jaar en 65+ f6,50 


vrijdag 17 september 1993 
zaterdag 18 september 1993 
zondag 19 september 1993 
Atari Expo Benelux. Amiga World Expo 
Benelux. Eindhoven, Beursgebouw. 
Organisatie InterExpo & Media Holland 
zondag 19 september 1993 


PC Stuntdag Hilversum, Expohal. Or- 
ganisatie: Organisatiebureau Two Expo. 
zaterdag 25 september 1993 
Club-bijeenkomt: MSX Avengers Doe- 
tinchem, zaal: "De Veemarkt" (Polman), 
Veemarkt 4, Doetinchem. 


vrijdag 24 september 1993 
zaterdag 25 september 1993 
zondag 26 september 1993 


Benelux Computer ’93. Eindhoven, Beurs- 
gebouw. Organisatie: InterExpo & Media. 
zaterdag 2 oktober 1993 
4eGelderseComputerbeurs. Arnhem, Rijn- 
hal. Organisatie: Expo Partners. 


MSX Mozaik Computer Magazine 36 
oktober /november / december 1993 





zondag 3 oktober 1993 
PC Stuntdag Mechelen, België, Nekkerhal. 
Organisatie: Organisatiebureau Two Expo. 
zaterdag 9 oktober 1993 
2e Twentse Computerdump. Enschedé, 
Diekmanhal. Organisatie: Michiel Loeber 
telefoon 020 - 689.43.34. 

zaterdag 9 oktober 1993 
Computerbeurs Zeeland. Goes, Zeeland- 
hallen. Organisatie: Stichting Computer- 
creatief. 

zaterdag 16 oktober 1993 
PC Dump Dag Amsterdam, RAI. Orga- 
nisatie: Benelux Computer Exchange. 


zaterdag 23 oktober 1993 
zondag 24 oktober 1993 
Je Computerdagen V oor Oost-Nederland. 
Zwolle, IJsselhal. Organisatie: Expo 
Partners. 

zaterdag 30 oktober 1993 


Club-bijeenkomt: MSX Avengers Doe- 
tinchem. 

zaterdag 30 oktober 1993 
zondag 31 oktober 1993 
PC Stuntdag ‘s-Gravenhage, Grote Kerk. 
Organisatie: Organisatiebureau Two Expo. 


woensdag 3 november 1993 
donderdag 4 november 1993 
vrijdag S november 1993 
Pre-Press Computing '93. Utrecht, 


Koninklijke Jaarbeurs. (vakbeurs over 
electronische _drukwerkvoorbereiding, 
oftewel DTP, maar dan professioneel!) 
Organisatie Koninklijke Jaarbeurs. 


donderdag 4 november 1993 
vrijdag 5 november 1993 
zaterdag 6 november 1993 


MSX Mozaik Computer Magazine 36 
oktober /november / december 1993 


European Multi-Media Computing Show. 
Utrecht,KoninklijkeJaarbeurs. Organisatie 
Koninklijke Jaarbeurs. 

zaterdag 6 november 1993 
ComputerbeursZuid-Holland.Delft,Sport- 
hal Bras. Organisatie: Stuchting Computer- 
creatief 

zaterdag 13 november 1993 
PCStuntdagBreda, Turfschip. Organisatie: 
Organisatiebureau Two Expo. 


vrijdag 19 november 1993 
zaterdag 20 november 1993 


De HCC Micro-Computer Dagen '93. 
Utrecht, Koninklijke Jaarbeurs. Voor het 
eerst ook met een koop-avond. Organisatie 
HCC. Dit is de allerbelangrijkste 
computerbeurs van Nederland. Wat de 
anderen ook mogen vertellen, hier kan men 
over de hoofden lopen, op andere beurzen 
komen minder bezoekers en zijn minder 
standhouders. Hier zijn de echte koopjes te 
vinden 

zaterdag 27 november 1993 
Club-bijeenkomt: MSX Avengers Doe- 
tinchem. 

zaterdag 4 december 1993 
ComputerbeursGelderland. Nijmegen, Jan 
Massinkhal Organisatie: StichtingCompu- 
tercreatief 

zaterdag 4 december 1993 
PC Stuntdag “s-Hertogenbosch, Brabant- 
hallen Organisatie:OrganisatiebureauT wo 
Expo. 

zaterdag Il december 1993 
DrentseKerstComputerbeurs. Hoogeveen, 
Maunitshal. Organisatie: Expo Partners. 


Een huur-auto voor f35,- per dag! 
dat kan bij: CITY CAR HOLLAND! 


Bij City Car Holland huurt U een AUTO MET ERVARING tegen een 
vooraf afgesproken lage prijs. Geen kleine letters met ex. BTW en 
dat soort dingen. Geen 100 kilometer “vrij” en dan een gepeperde 
prijs per kilometer. En bij City Car Holland betaalt U geen extra 
bedrag voor het afkopen van het eigen-risico! 


De klant bij City Car Holland betaalt geen kilometer-prijs, en de 
‘huurprijs per dag is inclusief BTW. Wel moet de auto vóór het 
terugbrengen worden afgetankt. 


Een auto huren bij City Car Holland is goedkoop. En U zult zich wel 
afvragen hoe dat kan. Allereerst is er geen duur kantoorpand. De 
klant kan slechts kiezen uit één type ruime middenklasse auto; de 
Fiat Panda! Maar bovenal zijn de prijzen zo laag omdat alleen City 
Car Holland rijdt met de beproefde AUTO MET ERVARING. Auto's 
die al hebben bewezen vele jaren lang veilig en betrouwbaar te 
hebben gereden kosten nu eenmaal veel minder geld! 


De voordelen van City Car Holland: 
* géén kilometer-prijs, alle kilometers vrij. 
* géén extra verzekerings-kosten. 
redelijk eigen risico. ‘alle prijzen inclusief! 
* geen borg noodzakelijk * 
Reserveer minimaal één dag vooruit. Bel voor informatie naar: 


City Car Holland. Telefoon: Q20 -683- 25.22 


Het hoofdkantoor van City Car Holland : N.D.S. / C.C.H. Groep, 

postbus 247, 3840 AE Harderwijk, fax 03410-26017. 

Inschr. KvK NV & A: 716907(* wijzigingen voorbehouden, aanbieding alleen geldig in Amsterdam 
Oud-West / De Baarsjes.) (* de “dag” loopt van 09.00 uur tot 24.00 uur; f25,- huur-prijs. De 
“ochtend” loopt van 09.00 uur tot 12.00 uur, f15,- huur-prijs. De “middag” loopt van 12.00 uur 
tot 18.00 uur; f20,- huur-prijs. De “avond / nacht” loopt van 18.00 tot 09.00 de volgende ochtend; 
f20,- huurprijs. Op zondag is City Car Holland gesloten, voor f20,- extra hoeft de auto niet op 
zaterdag 18.00 uur terug te zijn maar pas op maandag-ochtend 09.00 uur. Eigen-risico is f500,- 
per gebeurtenis. Het borg-bedraq is f300,- in geld, Euro-cheque of giro-betaalkaart òf een 
dubbele geldige legitimatie. } 


MSX Mozaik Computer Magazine 36 
oktober / november / december 1993